Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

جاحظ، ابوعثمان عمر و بن بحر، متكلم و اديب معتزلي و نويسنده بر تأليف قرن سوم از اهالي بصره. وي در جواني در بغداد و مدتي نيز در سامرا اقامت كرد و سپس به بصره بازگشت.1 جاحظ چهره‌اي زشت با چشماني برآمده داشت و به همين مناسبت، جاحظ (چشم برآمده) و حدقي لقب گرفت2 ابوعبيده، اصمعي و ابوزيد انصاري در لغت و ادبيات از استادان او بودند. نحو را از اخفش و كلام را از نظّام آموخت.3 وي از طريق علماي كلام و همنشيني با حنين بن اسحاق و سلمويه با فرهنگ يوناني آشنا شد و با مطالعة كتاب‌هاي ابن‌مقفع در فرهنگ و ادب ايران مهارت يافت.4 جاحظ عالمي متخصص به معناي امروزي نبود، بلكه دايرة‌المعارف نويسي بود كه به تمام علوم زمانش نظر داشت. موضوعات تأليفات او بسيار متنوع است، ادبيات، ادبيات عامه، كلام، سياست و بعضي شاخه‌هاي علوم طبيعي. اما آن‌چه كتاب‌هاي او را ممتاز مي‌سازد، شيوة ادبي بارز وي در نگارش، اطلاع او از زندگي اجتماعي و شناخت سرشت و اخلاق مردم است.5 البيان و التبيين از مهم‌ترين كتاب‌هاي اوست. ابن‌خلدون آن را يكي از چهار كتاب اصول فن ادب و از اركان آن معرفي كرده است.6 الحيوان نيز ديگر كتاب با ارزش اوست. فرقه‌اي به نام جاحظيه (از فِرَق معتزله)، از پيروان خاص اويند.

مآخذ:

  1.  امين، احمد. ضحي‌الاسلام. بيروت: دارالكتاب العربي، 1/388.
  2. ابن‌كثير. البدايه و النهايه في التاريخ. بيروت: دارالفكر العربي، 11/9.
  3. ياقوت حموي. معجم الادباء. بيروت: 1400هـ، 16/74- 75.
  4. امين، احمد. همان. 1/387.
  5. ابن‌مرتضي. كتاب المنية و الأمل في شرح الملل و النحل. چاپ محمدجواد مشكور، 162.
  6. سركيس. معجم المطبوعات العربيه و المعربه. قاهره: 1346، چاپ افست، قم: ج1، ستون 666.
    امیرحسین ساکت‌اف