Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

 جرجاني، سيد اسماعيل بن حسين (434 ـ حد 531ق / ؟ م) از نامدارترين پزشكان ايراني كه همة آثار خود را به زبان فارسي نوشت. مؤلفان معاصر بدون در دست داشتن سندي معتبر او را از جملة شاگردان ابن ابي صادق نيشابوري (د پس از 460ق‌) دانسته‌اند.1و2و3 نجم آبادي نيز وي را اصفهاني دانسته است!.4 ياقوت درگذشت او را در مَرو دانسته5 و حاجي خليفه در چند جاي متفاوت سال‌هاي 530، 531 و 535 ق را ياد كرده است.6 اگر سخن ياقوت دربارة تحصيل وي نزد ابوالقاسم قشيري (د 465ق / ؟ م)، فقيه نيشابوري، درست باشد (هر چند خود وي اين نظر را با ترديد آورده است)7 تحصيل وي نزد ابن ابي صادق نيز چندان عجيب نخواهد بود. ابوالحسن علي بن زيد بيهقي نيز در 531ق او را در حالي كه بيش از «چند طَور» (= دست كم 3 نسل، يعني بيش از 90 سال) داشته ديده است.8 جرجاني زادة مرو بود،9 چندي در قم بود و با نوادگان كوشيار گيلاني ديدار كرد.10 در 504ق به  خوارزم (شهر گرُگانْج) و نزد قطب الدين محمد خوارزم شاه رفت و اثر سترگش ذخيرة خوارزمشاهي را به وي اهدا كرد. البته نگارش اين كتاب كه حاصل تجربيات ساليان دراز بوده، نبايد در همان سال تمام شده باشد، چه خود جرجاني اشتغالات بسيار در داروخانة بهاء الدوله و مراجعات مكرر مردم شهر به وي را يكي از دلايل تأخير در به پايان رساندن اين كتاب ياد كرده است.11 جرجاني با روي كار آمدن آتسز (521ق / ؟ م)، به فرمان فرزند وي قره ارسلان، كتاب خُفّي علايي را كه گزيده‌اي بسيار مختصر از ذخيره بود نوشت. اين كتاب چنان كه خود جرجاني گويد براي نگارش در دو مجلد كوچك با برگه‌هاي دراز، چنان كه در دو چكمة سواري جاي گيرد تنظيم شده بود و به همين مناسبت خُفّي (= چكمه‌اي) ناميده مي‌شد.12 جرجاني سپس الاغراض الطبية و المباحث العلائية را براي وزير آتسز به فارسي نوشت كه اين نيز خلاصه‌اي از ذخيره بود.13 البته جرجاني در اين كتاب مطالب مربوط به شناخت نشانه‌هاي بيماري را كمتر تلخيص كرده و در عوض به جاي ذكر تركيبات داروهاي متعدد براي درمان هر دارو تنها به ذكر چند دارو بسنده كرده است. زيرا هدف وي از نگارش اين كتاب، نگارش كتابي با حجم متوسط دربارة نشانه شناسي بوده است. جرجاني كتاب مختصر ديگري نيز براي مردم عادي نوشت تا در مواقع اضطراري، بتوانند بدون مراجعه به پزشك به درمان خود بپردازند و به همين مناسبت آن را يادگار ناميد.14 آثار جرجاني در اندك زماني شهرت بسيار يافت. چندان كه نظامي عروضي كمتر از 20 سال پس از مرگ جرجاني گفته است: پزشك بايد المنصوري رازي يا هداية المتعلمين* اخويني بخاري يا اغراض الطبية جرجاني يا ... را نزد استادي دلسوز بخواند و سپس يكي از كتاب‌هاي مفصل اين فن چون 16 مقالة جالينوس، الحاوي رازي، القانون ابن سينا، ذخيرة جرجاني و ... هرگز به حافظه اعتماد نكند و همواره كتاب‌هاي مختصري چون تحفة الملوك رازي، يا خفي علايي و يادگار جرجاني را همراه داشته باشد.15

الگود از ترجمة عبري ذخيرة خوارزمشاهي ياد كرده است16 كه از اين نظر در ميان ديگر آثار فارسي كم نظير است. ابوالفضل محمد بن ادريس دفتري نيز (د 982ق / ؟ م) اين كتاب را به تركي ترجمه كرده است.17

 

مآخذ:

      1. Elgood, C. L., A Medical History of Persia, Cambridge, 1951. pp 214-215?
      2. ناتل خانلري، پرويز. مقدمه بر چاپ عكسي الاغراض الطبية. تهران: 1345.
      3. سعيدي سيرجاني. مقدمه بر چاپ عكسي ذخيرة خوارزمشاهي. تهران: 1355.
      4. نجم آبادي. تاريخ طب در ايران. ج 2، ص 719.
      5. ياقوت. معجم البلدان. به كوشش دخويه، لايدن: ج 3، ص 54.
      6. حاجي خليفه. كشف الظنون. به كوشش گوستاو فلوگل، لايپزيك: 1835م به بعد، ج 1، ص 368، ج 3، ص 162-163، 330، ج 6، ص 507.
      7. ياقوت. همانجا.
      8. بيهقي، ابوالحسن علي بن زيد (= ابن فندق). تتمة صوان الحكمة. به كوشش محمد شفيع، لاهور: 1935م، ص 172.
      9. ياقوت. همانجا.
      10. جرجاني. ذخيرة خوارزمشاهي. چ عكسي، ص 644.
      11. جرجاني. همان. 2، 644.
      12. جرجاني. خفي علايي. تهران: 1377، ص 1، 4.
      13. جرجاني. الاغراض الطبية و المباحث العلائية. تهران: 1345، ص 3-4.
      14. جرجاني. يادگار. به كوشش مهدي محقق، تهران: 1381، ص 1-2.
      15. نظامي عروضي. چهار مقاله. به كوشش محمد قزويني، ص 70-71.
      16. Elgood, C. L., A Medical History of Persia, Cambridge, 1951. pp 218?
      17. حاجي خليفه. ج 3، ص 330.

یونس کرامتی