Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

جزيره‌هاي ايران، در دو گروه مسكون و غيرمسكون قابل شناسايي و بررسي هستند. اكثر قريب به اتفاق جزيره‌هاي مسكوني ايران و نيز وسيع‌ترين آن‌ها شامل قشم (Qeshm)، كيش (Kīsh)، لاوان (Lāvān)، لارك (Lārak)، هرمز (Hormoz)، هنگام (Hengām)، هند رابي (Hendurābī)، خارك (Khārk)، سيري (Sīrī)، شيف (Shīf)، ابوموسي (Abumusā)، تنب بزرگ (Tonb – e Bozorg)، درخليج فارس قرار دارند.1

ديگر جزيره‌هاي مسكوني ايران يكي جزيرة اسلامي (← درياچة اروميه) در درياچة اروميه است كه آن نيز غالباً به علت كاهش سطح آب درياچه، حالت شبه جزيره به خود مي‌گيرد2 و ديگري جزيره‌هاي سه گانه آشوراده است كه آن‌ها نيز به همان علت، به شبه جزيره آسكون يا ميان قلعه مي‌پيوندند.3 جزيرة مينو به وسعت 8/17 كم2 نيز از جمله جزيره‌هاي مسكوني ايران است، كه در 10 كيلومتري جنوب خرمشهر و در اروند رود قرار دارد.4 در برخي منابع از آبادان نيز به عنوان جزيره‌اي به وسعت حدود 500 كم2 ياد مي‌شود كه بين رودخانه‌هاي كارون و بهمنشير و اروند رود و خليج فارس واقع شده و به آن جزيرة‌الخضر نيز گفته مي‌شده است.5 دو جزيره اخير به هر حال هيچ كدام جزيره‌هاي دريايي نيستند.

خليج فارس جزيره‌هاي متعلق به ايران در خليج فارس، از نظر تقسيمات كشوري، به صورت دهستان، بخش و حتي شهرستان تقسيم‌بندي شده‌‌اند و هر گروه از آن‌ها تابع يكي از استان‌هاي ساحلي خليج فارس هستند.

الف- استان هرمزگان

در استان هرمزگان، جزيره‌هاي تابع استان، تحت عنوان «شهرستان قشم»، «شهرستان ابوموسي» و «بخش كيش» از توابع شهرستان بندرلنگه، مشخص شده‌اند.

شهرستان قشم از چهار جزيره قشم، هرمز، لارك و هنگم با مشخصات زير تشكيل شده است:

  1. قشم (Qeshm)

    جزيرة قشم با 1491 كم2 وسعت، بيش از دو برابر كشور بحرين و بزرگ‌ترين جزيره ايران و خليج فارس است. اين جزيره در نزديكي تنگة هرمز واقع شده و فاصلة آن از مركز استان (بندر عباس) تا محل سر بندر قشم (شهر قشم) واقع در منتهي‌اليه شرق جزيره، حدود 20 كم و فاصله نزديك‌ترين قسمت جزيره تا ساحل استان 1800م است.6 جزيره قشم داراي دو نقطة شهري به نام‌هاي سربندر (شهر قشم و سوزا و تعدادي روستا است.7 اين جزيره در 1375 داراي 67344 تن جمعيت بوده است. جمعيت شهري جزيره قشم در 1375، تعداد 1341 تن و جمعيت روستايي آن 5393 تن بوده است.8 جمعيت شهر قشم (بزرگ‌ترين مركز شهري جزيرة قشم) به 18449 تن در 1384 رسيده است.9 جزيرة قشم داراي سابقة كهن تاريخي بوده و حوادث بسياري را به خود ديده است. در سال‌هاي اخير با ايجاد منطقه آزاد تجاري تأسيس مراكز مختلف خدماتي، رفاهي و آموزشي، اين جزيره وارد مرحلة جديدي از عمران و آبادي خود شده است. اتصال اين جزيره به ساحل استان از طريق احداث پل خليج فارس، مسلماً موجب تحول بيشتري در رونق اقتصادي و اجتماعي جزيره خواهد شد.10
  2. هرمز (Hormoz)

    هرمز دومين جزيره به لحاظ وسعت در مجموعه جزاير شهرستان قشم است. اين جزيره از شمال غرب به بندر عباس، از جنوب شرق به جزيره‌هاي قشم و لارك محدود و فاصله آن بندر عباس 18 كم و تا مركز شهرستان قشم (جزيره قشم ـ محل سربندر) نيز 18 كم است. مساحت جزيره 45 كم11 و جمعيت آن در 1384، تعداد 5144 تن برآورد شده است.12
  3. لارك (Lārak)

    اين جزيره از شمال به بندر عباس، از غرب و شمال غرب به جزيرة قشم، از شمال شرق به جزيرة هرمز، از جنوب غرب به جزيرة هنگام و از جنوب به رأس‌المسندم (كشور عمان) محدود است. فاصلة لارك تا بندر عباس 75/34 كم تا محل سربندر جزيرة قشم 14 كم و تا رأس‌المسندم 60 كم است. مساحت اين جزيره حدود 7/48 كم2 و جمعيت آن طبق سرشماري 1375، تعداد 459 نفر بوده است.13 لارك، جزيره‌اي كوهستاني كه به لحاظ موقعيت خود، بيشتر داراي اهميت نظامي است.14
  4.  هنگام (Hengām)

    جزيره هنگام با 50 كم2 وسعت، در فاصلة 2 كيلومتري جنوب جزيرة قشم قرار دارد. جمعيت اين جزيره در 1375، تعداد 389 تن و در 1379، به 483 تن رسيده است.15 شهرستان ابوموسي نيز شامل* شش جزيره ابوموسي، تنب بزرگ، تنب كوچك، سيري (سري)، فارور و فارورگان به شرح زير است:
  1. ابوموسي (Abumusā)

    جزيرة ابوموسي يا بوموسي، جنوبي‌ترين جزيره ايراني خليج فارس در فاصله 213 كيلومتري جنوب غربي بندر عباس واقع شده و داراي 8/12 كم2 مساحت است.16 اين جزيره ايراني؛ پس از هشتاد سال سلطه استعماري انگليس، مجدداً در تاريخ 9 آذر 1350 تحت حاكميت ايران قرار گرفت.17

    جمعيت شهر ابوموسي در سرشماري 1375، تعداد 2272 تن بوده كه طبق برآورد انجام شده، اين تعداد در 1384 به 3471 تن رسيده است.18
  2. تنب بزرگ (Tonb – e Bozorg)

    اين جزيره در فاصله 180 كيلومتري جنوب غربي بندر عباس و 53 كيلومتري شمال شرقي ابوموسي قرار دارد. مساحت اين جزيره 5/10 كم2 و جمعيت آن در آمارگيري 1375، تعداد 637 تن ذكر شده است.19 جزيره تنب بزرگ نيز همزمان با تصرف جزيرة ابوموسي يعني در 9 آذر 1350 تحت حاكميت ايران قرار گرفت.20
  3. تنب كوچك (Tonb – e kuchak)

    اين جزيره در 200 كيلومتري جنوب غربي بندر عباس و 39 كيلومتري شمال ابوموسي واقع شده و مساحت آن 2/1كم2 و غير مسكوني است.21 اين جزيره نيز به طول همزمان، همراه با جزيره‌هاي ابوموسي و تنب بزرگ در 9 آذرماه مجدداً تحت حاكميت ايران در آمد.22
  4. سيري (Sīrī)

      اين جزيره در 53 كيلومتري غرب جزيره ابوموسي و در 240 كيلومتري جنوب غربي بندر عباس واقع شده است. مساحت آن 5/16 كم است23 و به جز كاركنان شركت نفت، نظاميان و كارمندان دواير دولتي كه تعدادشان در 1376، معادل 1093 تن بوده، داراي سنه ديگري نيست.24
  5. فارور (Fārur)

    فارور تا مركز استان هرمزگان در شمال شرق، داراي 262 كم و از سمت جنوب شرق تا ابوموسي، داراي 67 كم فاصله است. مساحت اين جزيره حدود 6/26 كم2، فاقد سكنه بومي بوده و تنها ساكنان آن، كاركنان دواير دولتي نظامي هستند.5
  6. فارورگان (Fārurgān)

    اين جزيره در 205 كيلومتري جنوب غرب مركز استان هرمزگان و 61 كيلومتري شمال غرب ابوموسي قرار دارد. مساحت فارورگان 83/0 كم2 و فاقد سكنه است.26

    سومين گروه از جزاير متعلق به استان هرمزگان، چهار جزيره كيش، هندورابي، لاوان و شيدور هستند كه زير عنوان بخش كيش از توابع شهرستان بندر لنگه، تقسيم‌بندي شده‌اند:27
  1. كيش (Kīsh)

    كيش به عنوان مركز بخشي به همين نام، جزيره‌اي است در 15 كيلومتري سواحل جنوبي شهرستان بندر لنگه، با مساحت 90 كم2 كه جمعيت شهري و رستايي آن در 379 تعداد 16501 تن بوده است. تعداد 13593 تن از اين عده را مهاجران سيار استان‌هاي ايران تشكيل مي‌دادند كه در دهه هشتاد غالباً براي كسب و كار به اين جزيره آمده‌اند.28 جزيره كيش به دليل موقعيت مساعد طبيعي و ارتباطي آن از آغاز دهة شصت به بعد براي ايجاد تأسيسات رفاهي، تجاري و توسعة اقتصادي منطقه متناسب تشخيص داده شد و در حال حاضر با ساخت مراكز متعدد تجاري و تفريحي و امكانات اقامتي براي جذب گردشگر، يكي از جزاير مورد توجه سرمايه‌گذاران و گردشگران در سطح ملي و حتي جهاني است.29
  2. لاوان (Lāvān)

    اين جزيره در فاصله 6/57 كيلومتري جزيره كيش و 319 كيلومتري بندر عباس واقع شده و داراي 8/76 كم2 وسعت است. جمعيت بومي لاوان در 1375، تعداد 686 تن بوده، اما جمعيت غير بومي آن شامل كاركنان تأسيسات نفتي و سيار مأموران دولتي كه به صورت ادواري و بدون خانواده در اين جزيره ساكن هستند، تا 1700 تن ذكر شده است.30 در جزيره لاوان به دليل جود منابع و ذخاير نفت در آب‌هاي اطراف آن، تأسيسات عظيمي براي استخراج پالايش و صدور نفت وجود دارد.31
  3. هندورابي (Hendurābi)

    جزيرة هندورابي يكي ديگر از جزيره‌هاي بخش كيش است كه در فاصلة 8 كيلومتري ساحل شهرستان بندر لنگه و در ميان راه دريايي كيش به لاوان واقع است. مساحت اين جزيره 8/22 كم2 و در 1375 داراي جمعيتي برابر با 43 تن بوده است. نبود امكانات معيشتي و مهاجرت ساكنان آن موجب كاهش جمعيت جزيره شده است.32
  4. شيدور (Shīdvar)

    جزيره‌اي است در فاصله 345 كيلومتري مركز استان هرمزگان و157 كيلومتري مركز شهرستان (بندر لنگه) و 67/2 كيلومتري شرق جزيره لاوان و 55 كيلومتري مركز بخش (كيش) جزيرة شيدور داراي يك كم2 وسعت و خالي از سكنه و امكانات زندگي است.33

    ب- استان بوشهر

    مجموعه ديگري از جزاير ايراني خليج فارس به استان بوشهر تعلق داشته و از توابع شهرستان بوشهر محسوب مي‌شوند. اين جزاير عبارتند از:
  1. خارك (Khārk)

    اين جزيره در 57 كيلومتري شمال غربي بندر بوشهر واقع و داراي 21 كم2 وسعت و مركز بخشي است به همين نم كه جزيره خاركو را هم شامل مي‌شود.34 درسرشماري 1375، جمعيت شهر خارك 7484 تن بوده است؛ اما آمار كل افراد ساكن در جزيره شامل كاركنان صنايع نفت و ساير نهادهاي دولتي و ساكنان بومي جزيره، در 1380 به 17000 تن رسيده است.35 جزيره خارك پايانه بزرگ صادرات نفت ايران است. خارك داراي پيشينة فرهنگي و سابقة مدنيت از گذشته‌هاي دور است. وجود بقايايي از معابد يوناني و ايراني، آتشكده زردشتيان، كليسا ودير مسيحيان نسطوري در عصر ساساني، حكايت از ساقه زندگي پيروان عقايد و مذاهب مختلف در اين جزيره دارد.36
  2. خاركو (Khārkū)

    اين جزيره در 60 كيلومتري شمال غربي بندر بوشهر و در فاصلة 7/3 كيلومتري جزيرة خارك واقع در فاقد جمعيت ساكن است.37
  3. شيف (Shīf)

    جزيرة شيف در فاصلة 10 كيلومتري شمال غربي بندر بوشهر و در فاصلة كمتر از 1 كم تا ساحل استان بوشهر قرار دارد. جزيرة شيف، داراي سطحي بدون هر گونه پستي و بلندي بوده و بجز در بخش مركزي و قسمتي از جنوب آن كه جزيرة عباسك ناميده مي‌شود، بقيه در معرض جزر و مد دريا قرار دارد و از اين رو فقط بخش شمالي آن كه ارتفاع زمين به 4 متر مي‌رسد، با وسعتي حدود 1 كم و جمعيتي معادل 3076 تن و با نام «روستاي شيف» قابل سكونت است. جزيرة شيف كه با نام‌هاي شيخ سعد و عباسك نيز خوانده مي‌شود، درمجموع داراي 14 كم2 مساحت است.38
  4. جزيرة ام‌الكرم (Ommolkaram)

    اين جزيره در فاصلة 140 كيلومتري جنوب شرقي بندر بوشهر واقع شده و با مساحتي برابر با 4/0 كم2، فاقد جمعيت و امكانات زندگي است.39
  5. جزيرة جبرين (Jabrin)

    اين جزيره در فاصلة 130 كيلومتري جنوب شرقي بندر بوشهر قرار دارد. مساحت آن 7 كم2 و فاقد سكنه است.40
  6. نخيلو (Nakhīlū)

    اين جزيره با وسعتي برابر با 32/0 كم2 در فاصلة 133 كيلومتري جنوب شرقي بوشهر قرار دارد. جزيرة نخيلو يا «شيخ كرامه» فاقد جمعيت انساني است.41
  7. فارسي (Fārsī)

    جزيره فارسي، به عنوان دورترين جزيرة ايراني، نسبت به سواحل متعلق به كشور عربستان سعودي واقع شده است. اين جزيره 25/0 كم2 وسعت داشته و جز مأموران نظامي، سكنه‌اي ندارد.42
  8. ام‌ سيله (Omm – e Sileh)

    جزيره كوچك و بدون سكنه‌اي است، به وسعت 78 هكتار كه در 52 كيلومتري شمال غربي بندر ديّر واقع شده است.43 در آب‌هاي استان بوشهر چند جزيره كم اهميت ديگر به نام‌هاي شيخ زنگي، شيخ مبارك، مرغي و بيد و نيز وجود دارند44 كه معمولاً در نقشه‌هاي جغرافيايي نامي از آن‌ها برده نمي‌شود.

    ج‌ـ استان خوزستان

    آخرين گروه از جزيره‌هاي ايراني در خليج فارس، به لحاظ تقسيمات كشوري، در استان خوزستان جاي دارند. افزون بر آبادان (جزيرة‌الخضر) و مينو كه پيشتر به آن‌ها اشاره شد، چند جزيره كوچك در نزديكي بندر ماهشهر نيز وجود دارند كه به هنگام مدّ به زير آب مي‌روند و نام و مشخصات آن‌ها عبارتند از:45
  1. قبر ناخدا (Qabr – e Nākhodā)

    اين جزيره با حدود 40 هكتار (4/0 كم2) در خورموسي 35 كيلومتري جنوب غربي بندر ماهشهر قرار دارد كه به علت ارتفاع كم آن، به هنگام مد به زير آب فرو مي‌رود.
  2. بونه (Buneh)

    اين جزيره نيز با 1700 هكتار (7/1 كم2) در آب‌هاي خورموسي و در 44 كيلومتري جنوب ماهشهر قرار دارد و در موقع مد به زير آب مي‌رود.
  3. دارا (Dārā)

    جزيره كوچك دارا هم با مساحت 1 كم2 در خورموسي و در 49 كيلومتري جنوب غربي بندر ماهشهر واقع شده و به دليل ارتفاع كم به هنگام مد آب در زير آب پنهان مي‌شود.

    درياي خزر

    درشمال ايران و در شرق درياي خزر، جزيرة آشوراده (شامل سه جزيره پست و كوچك)، با ويژگي‌هايي كه پيشتر به آن اشاره شد، در فاصلة حدود 3 كيلومتري غرب بندر تركمن واقع است. اين جزيره به عنوان پناهگاه سلطان محمد خوارزمشاه (به هنگام حمله مغول به ايران)، داراي شهرت تاريخي است.46

    درياچة اورميه

    در درياچة اورميه نيز تعداد 102 جزيره كوچك و بزرگ و بعضاً به صورت صخره‌هاي سنگي وجود دارد كه تنها جزيرة اسلامي (شاهي سابق به دليل وجود قلعه‌شاهي، مدفن هلاكوخان و آباقا خان مغول) واقع در شرق درياچه و به طول 24 و عرض 15 كم، داراي سكنه است.47

    مهم‌ترين جزيره‌هاي اين درياچه عبارتند از:48
  1. كبودان به وسعت 2/30 كم2
  2. اشك به وسعت 25/26 كم2
  3. اسپير به وسعت 95/11 كم2
  4. آرزو به وسعت 37/5 كم2
  5. جزاير نه گانه (دوقوزلر) به وسعت 14 هكتار)

    درياچة قم

    در درياچه قم واقع در بين استان‌هاي قم، سمنان و اصفهان و با داشتن مساحتي حدود 1806 كم2، كوهي از ميان آب بيرون زده كه به آن جزيره سرگردان مي‌گويند.49 

    مآخذ:
  1. الف- مركز آمار ايران. توزيع و طبقه‌بندي جمعيت شهرهاي ايران در سرشماري‌هاي 75- 1335. تهران: مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1382، ص289و 283و 279.

    ب-  جعفري، عباس. شناسنامه جغرافيايي طبيعي ايران. چ1، تهران: گيتاشناسي، 1360، ص70- 57.
  2. سازمان پژوهش و برنامه‌ريزي آموزشي. جغرافياي استان آذربايجان شرقي. چ3، تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌هاي درسي ايران، 1381، ص26.
  3. تكميل‌همايون، ناصر. آبسكون يا جزيره آشوراده. چ1، تهران: دفتر پژوهش‌هاي فرهنگي، 1379، ص18 و 19.
  4. جعفري، عباس. گيتاشناسي، ج3: دايرةالمعارف جغرافيايي ايران. چ1، تهران: گيتاشناسي، 1379، ص1256.
  5. همان، ص331.
  6. سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. جغرافياي جزاير ايراني خليج فارس (قشم، لارك، هرمز، هنگام)، چ1، تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح، 1382، ص4.
  7. الف: مركز آمار ايران. بازسازي و برآورد جمعيت شهرستان‌هاي كشور. تهران: مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1382، ص231.

    ب: منبع 6، ص583.
  8. منبع 6، ص147.
  9. منبع 7، الف- منبع 232.
  10. منبع 6، ص243- 241 و 261.
  11. همان، 368.
  12. منبع 7، الف- ص232.
  13. منبع 6، ص329.
  14. همان. ص359.
  15. همان. ص466 و 527.
  16. گلوردي، عيسي. جغرافياي جزاير ايراني خليج فارس (بوموسي، تنب بزرگ و تنب كوچك). چ1، تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح، 1381، ص4.
  17. افشار سيستاني، ايرج. جزيره ابوموسي و جزاير تنب بزرگ و تنب كوچك. چ2، تهران: وزارت امور خارچه، 1374، ص77.
  18. منبع 7. ص231 و 232.
  19. منبع 16، ص159 و 160 و 189.
  20. تكميل‌همايون، ناصر. خليج فارس. چ1، تهران: دفتر پژوهش‌هاي فرهنگي، 1380، ص84.
  21. منبع 16، ص213 و 214 و 235.
  22. منبع 20، همان‌جا.
  23. سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. جغرافياي جزاير ايراني خليج فارس (جزيره سيري). چ1، تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1381، ص3 و 4.
  24. همان. ص66.
  25. سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. جغرافياي جزاير ايراني خليج فارس (شيدور، فارور، فارورگان). چ1، تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1382، ص63 و 113.
  26. همان. ص 123 و 150.
  27. دفتر تقسيمات كشوري. نقشه و جدول و تقسيمات كشوري. تهران: وزارت كشور، 1383..
  28. سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. جغرافياي جزاير ايراني خليج فارس (كيش، هندورابي). چ1، تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1383، ص3 و 6.
  29. همان. ص128 – 117.
  30. سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. جغرافياي جزاير ايراني خليج فارس (لاوان). چ1، تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1382، ص 4 و 103 و 104.
  31. همان. ص131 – 119.
  32. منبع 28. ص179، 215 و 216.
  33. منبع 25. ص3.
  34. سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. جغرافياي جزاير ايراني خليج فارس (خارك، خاركو، شيف، ام‌الكرم، جبرين، نخيلو، فارسي). چ1، تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1382، ص3 و 4.
  35. همان. ص60 و 61.
  36. همان. ص72- 65.
  37. همان. ص141 و 142.
  38. همان.  ص161 و 162.
  39. همان. ص203 و 204.
  40. همان. ص213 و 214.
  41. همان. ص219 و 20.
  42. همان. ص229، 230 و 235.
  43. جعفري، عباس. گيتاشناسي. دايرةالمعارف جغرافيايي ايران. چ1، ج3، تهران: گيتاشناسي، 1379، ص101.
  44. منبع 20، ص20.
  45. منبع 43، ص903، 496 و 215.
  46. همان. ص25.
  47. سازمان پژوهش و برنامه‌ريزي آموزشي (وزارت آموزش و پرورش). جغرافياي استان آذربايجان غربي. چ2، تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌هاي درسي ايران، 1380، ص25.
  48. منبع 43، ص977، 773، 295، 83، 69 و 19.
  49. منبع 43، ص528.
غلامحسین تکمیل‌همایون