Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

جلال‌الدين خوارزمشاه، (د. 628ق / 1231م)، ملقب به مِنْكُبرني، آخرين سلطان خوارزمشاهيان (حك، 617- 628ق/ 1220- 1231م).

جلا‌ل‌الدين خوارزمشاه درحالي جانشين پدرش، سلطان‌محمد خوارزمشاه* شد كه مغولان در حركت به طرف ايران بودند و او توانست در غزنين به ويژه در جنگ پروان شكست‌هاي سختي بر آنان وارد كند،1 اما در مقابل پيشروي‌هاي چنگيزخان به هند عقب نشست و تا 622ق/ 1225م در هند به سر برد.2 در اين مدت فرمانروايان عراق عجم (غرب ايران) در قلمرو خوارزمشاهيان حكومت داشتند در حالي كه مغولان نيز به حدود همدان رسيده بودند.3 جلال‌الدين در اقدامي شجاعانه با سپاهي عازم ايران شد و غزنين، سيستان، كرمان و خوزستان را فتح كرد و از آن‌جا كه خليفة عباسي، الناصرلدين‌الله، به جاي كمك سپاهياني عليه او فرستاده بود4 او در حالي سپاهيان خليفه را شكست داد5  كه قصد تسخير بغداد را نداشت.6 پس از آن به آذربايجان براي شكست دادن اتابك اوزبك رفت مشغول نبرد با گرجيان و سلاجقة روم شد و پيش از آن‌كه آمادگي لازم را براي مقابله با يورش مغولان به دست آورد در نبردي از آنان شكست خورد و سپاهيان او در حوالي دياربكر تار و مار شدند و از سرنوشت او نيز اطلاع دقيقي حاصل نشد.7 بنا بر برخي روايات، سرانجام اسير كردان شد و او را به طمع لباس و اسبش كشتند و پس از چندي فرمانروا مي‌آمد جنازة وي را به دست آورد و دستور دفن آن را داد.8 دو كتاب نفثةالمصدور و سيرت جلال‌الدين منكبرني از منابع مهم تاريخ خوارزمشاهيان توسط نسوي (فوت 647ق) دربارة وي نوشته شده است.

 

مآخذ:

  1. نسوي، محمد بن احمد. سيرت جلال‌الدين منكبرني. تصحيح مجتبي مينوي، تهران: علمي‌فرهنگي، 1365، ص63.
  2. جويني، عطاملك. تاريخ جهانگشاي. تصحيح محمد قزويني، تهران: ارغوان، 1367، ج2، ص112.
  3. خواجه‌رشيد‌الدين فضل‌الله همداني. جامع‌التواريخ، قسمت اسماعيليان و فاطميان. به كوشش محمدتقي دانش‌پژوه و محمد مدرس زنجاني، تهران: بنگاه ترجمه و نشر كتاب، 1338، ج1، ص397.
  4. شبانكاره‌اي، محمد بن علي. مجمع‌الانساب. تصحيح ميرهاشم محدث، تهران: اميركبير، 1365، ص145.
  5. وصاف‌الحضره، فضل‌الله شيرازي. تحريري بر تاريخ وصاف. عبدالحميد آيتي، تهران: بنياد فرهنگ ايران، 1346، ص59.
  6. بناكتي، ابوسليمان بن ‌داود. تاريخ بناكتي. به كوشش جعفر شعار، تهران: انجمن آثار ملي، 1348، ص378.
  7. خلعتبري، اللهيار و شرفي، محبوبه. تاريخ خوارزمشاهيان. تهران: سمت، 1380، ص34- 38.
  8. تاريخ ايران كمبريج. گردآورنده جي. آ. بويل، ترجمة حسن انوشه، تهران: اميركبير، 1381، ص 316-317.
    اللهیار خلعتبری و محبوبه شرفی