Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

جمعة سياه، عنوان واقعة كشتار مردم در روز جمعه، 17 شهريور 1357ش در ميدان ژالة تهران.

جعفر شريف امامي پس از انتصاب به سمت نخست‌وزيري در شهريور 1357ش براي جلب نظر افكار عمومي اقداماتي را انجام داد. از جمله برچيدن قمارخانه‌ها، آزادي مطبوعات، الغاي تقويم شاهنشاهي و بازگرداندن آن به تقويم هجري شمسي، افزايش و پرداخت به موقع حقوق كارمندان و قطع كمك‌هاي دولتي به حزب رستاخيز. او پس از گفت‌وگو و توافق با رهبران مخالفان حكومت، با برگزاري نماز عيد فطر و راهپيمايي در روز 13 شهريور 1357ش موافقت كرد. در آن روز شمار زيادي از مردم پس از برگزاري نماز، در اعتراض به حوادث اخير كشور راهپيمايي كردند، و شعارهايي مبني بر درخواست آزادي زندانيان سياسي و بازگشت آيت‌الله خميني* سر دادند. هر چند اين راهپيمايي با آرامش و بدون هيچ مشكلي خاتمه يافت،1 به دنبال آن در 16 شهريور بيش از نيم ميليون نفر در تهران تظاهرات كردند. دولت براي كنترل اوضاع در تهران و 11 شهر ديگر با اعلام حكومت نظامي، سپهبد غلامعلي اويسي را كه پس از قيام پانزده خرداد 1342ش به قصاب ايران معروف شده بود، به فرمانداري نظامي تهران منصوب و حكم بازداشت تعدادي از رهبران مخالف رژيم را نيز صادر كرد.2 با اين حال روز جمعه 17 شهريور هزاران تن در ميدان ژاله (شهداي كنوني)، در شرق تهران، اجتماع كردند و شعارهايي چون «مرگ بر سلطنت پهلوي»، «استقلال، آزادي، جمهوري اسلامي»، «حسين سرور ماست، خميني رهبر ماست» سر دادند.3 نظاميان در حالي كه مردم را با استفاده از تانك و هليكوپتر محاصره كرده بودند، براي پراكنده ساختن مردم آن‌ها را به گلوله بستند. عصر آن روز مقامات نظامي آمار كشته‌شدگان را 87 و زخمي‌ها را 205 نفر اعلام كرد، ولي مخالفان تعداد كشتگان را بيش از 4 هزار تن تخمين مي‌زدند.4

كشتار 17 شهريور كه به جمعة سياه معروف شد، در برانگيختن بيشتر مردم بر ضد حكومت پهلوي و سرعت بخشيدن به جريان انقلاب نقش بسزايي داشت.

 

مآخذ:

  1. مدني، سيد جلال‌الدين. تاريخ سياسي معاصر ايران. قم: دفتر انتشارات اسلامي، 1361، ج 2، ص 259، 260، 342 و 348؛ آبراهاميان، يرواند. ايران بين دو انقلاب. ترجمة احمد گل‌محمدي، محمدابراهيم فتاحي، تهران: ني، 1377، ص 634.
  2. مدني. همان. ص 342-348.
  3. انقلاب اسلامي چرايي و چگونگي رخداد آن. قم: دفتر نشر معارف، 1381، ص 92.
  4. آبراهاميان. همان. ص 634-635.
  5. همان. ص 635-636.
  6. نجاتي، غلامرضا. تاريخ سياسي 25 سالة ايران. تهران: رسا، 1371، ج 2، ص 92؛ آبراهاميان. همان. ص 636. 
مهدی جواهری