Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

جنگ ايران و عراق (1359-1367ش).

به دنبال سال‌ها كشمكش ميان حكومت‌هاي ايران و عراق بر سر آبراه مرزي اروندرود، با سفر محمدرضا شاه پهلوي* به الجزاير و حضور صدام تكريتي - نايب رئيس شوراي انقلاب عراق - و با وساطت هواري بومدين، رئيس جمهور وقت الجزاير (1344-1357ش)، قرارداد 1975م الجزاير در 23 خرداد 1354ش (13 ژوئن 1975م) مبني بر حسن همجواري ميان ايران و عراق امضا و به اختلافات مرزي پايان داده شد. طبق اين قرارداد حاكميت دو كشور بر اروندرود بر مبناي خط «تالوگ» به رسميت شناخته و مقرر شد هيئت مشتركي براي ادارة آن در نظر گرفته شود. اما با گذشت چند سال عراق اين قرارداد را كان لم يكن اعلام كرد و آن را بهانة تجاوز نظامي به خاك ايران قرار داد.1 با آغاز ناآرامي‌هاي ايران در اواخر 1356ش حكومت عراق به تجهيز هرچه بيشتر ارتش خود پرداخت و در نوروز 1358ش صدام حسين در ضمن پيام نوروزي خواستار تجديد نظر در قرارداد 1975م الجزاير شد.2، اما امام خميني اين پيام را تنها يك پيام نوروزي تلقي كرد.2

اهداف سياسي و نظامي عراق از حمله به ايران عبارت بودند از: بازپس‌گيري شط‌العرب (اروندرود)، جداسازي استان خوزستان و الحاق آن به عراق، يا استقلال آن به نام عربستان، عقب راندن نيروهاي ايران از كنار مرز مشترك دو كشور، تسلط بر منابع ثروت، به ويژه نفت، در استان خوزستان، تسلط بر نظام حاكم در ايران يا ساقط كردن آن و تأمين نيروي انساني عراق از مردم خوزستان كه آنها را عرب مي‌پنداشت.3 دولت عراق پايان گرفتن اختلافاتش با ايران را موكول به تحقق 3 شرط كرد: 1- به رسميت شناختن عرب بودن مردم خوزستان 2- خروج بدون قيد و شرط ايران از 3 جزيرة تنب بزرگ، تنب كوچك و ابوموسي كه در 1350ش بعد از 80 سال اشغال توسط انگليس دوباره تحت حاكميت ايران درآمده بودند (اما دولت عراق اعادة حاكميت ايران بر جزاير سه‌گانه را به شدت محكوم و اعلام داشت، اين جزاير متعلق به عرب‌ها است) 3- بازگردان آن قسمت از شط‌العرب به عراق كه طبق عهدنامة 1975م به ايران تعلق گرفته بود.4 با عدم پذيرش اين شروط از سوي ايران جنگي 8 ساله بين اين دو كشور درگرفت.5

در 15 مرداد 1367ش با حضور دبيركل سازمان ملل در جلسة شوراي امنيت و با حضور نمايندگان ايران و عراق آتش بس رسمي اعلام و عقب‌نشيني نيروهاي عراق از نواحي اشغالي ايران بر اساس عهدنامة 1975م از 26 مرداد 1369ش شروع شد و طي 5 روز به پايان رسيد.6 قطعنامة 598 توسط شوراي امنيت بر پاية قطعنامه‌هاي 582 و 588، با حكم به اينكه در منازعة ميان ايران و عراق زمينة صلح حاصل شده است، در 10 بند تنظيم شد. مفاد قطعنامه چنين بود: رعايت آتش بس و عقب‌نشيني به مرزهاي بين‌المللي، اعزام تيم ناظري از سوي سازمان ملل براي تأييد آتش‌بس و نظارت بر عقب‌نشيني، مشورت دبيركل با دو طرف درگير و ارائة گزارش به شوراي امنيت، تبادل اسرا، همكاري دو طرف درگير در خصوص حل معضلات منطبق با اصول منشور ملل متحد، خويشتنداري ديگر كشورها و احتراز از هر گونه اقدامي كه منجر به تشديد منازعه گردد و همكاري در تسهيل اجراي قطعنامه، مشورت دبيركل با دو طرف درگير براي تفويض اختيار به يك هيئت بي‌طرف براي تحقيق راجع به مسؤوليت منازعه و ارائة گزارش به شوراي امنيت، ارائة كمك‌هاي بين‌المللي براي بازسازي خسارات وارده و تعيين هيئتي براي مطالعة موضوع بازسازي و ارائة گزارش به شوراي امنيت، مشورت ايران و عراق و كشورهاي منطقه براي افزايش ثبات و امنيت، مطلع ساختن شوراي امنيت از سوي دبير كل در مورد اجراي قطعنامه و تشكيل جلسات ديگر در صورت ضرورت براي اجراي قطعنامه.7

در 18 آذر 1370ش (9 دسامبر 1991م) خاوير پرز دكوئيار[1]، دبيركل سازمان ملل متحد، گزارش خود را مبني بر متجاوز بودن عراق تسليم شوراي امنيت سازمان ملل كرد.8

بيش از 87 شهر و نزديك 4000 روستاي ايران درگير جنگ و خسارات سنگيني بر آنها وارد آمد و بيش از 328.340 واحد مسكوني و تجاري شهري و 76.390 واحد مسكوني روستايي به شدت آسيب ديد. بر طبق گزارش دبير كل وقت سازمان ملل در 1371ش فقط خسارات مالي مستقيم در حدود 97.200.000.000 دلار برآورد گرديد.

اين جنگ علاوه بر خسارات مستقيم وارده به ميراث فرهنگي در حاشية غربي و غرب ايران موجب بروز خسارات غيرمستقيم به آثار باستاني در ايران شد، از جمله با از بين رفتن كنترل مرزها، براي جلوگيري از خروج اشياء عتيقه، سبب خروج هزاران قطعه شيء عتيقه شد. همچنين عراق بر خلاف مواد كنفوانسيون 1954م لاهه به بمباران و موشك باران مساجد، مدارس و تكايا و بافت قديمي شهرها كه محل سكونت تودة مردم بود، اقدام كرد.9

 

مآخذ:

  1. طالع، هوشنگ. تجاوز عراق، خيانت خودي، حمايت بيگانه. رشت: سمرقند، 1380، ص 35.
  2. طالع. همان. ص 40-41.
  3. ابوغزاله، محمدعبدالحليم. جنگ ايران و عراق. ترجمة نادر نوروزشاد، تهران: سپاه پاسداران انقلاب اسلامي، ص 88.
  4. مصفا، نسرين؛ طارمي‌سري، مسعود؛ عالم، عبدالرحمان؛ مستقيمي، بهرام. تجاوز عراق به ايران و موضع‌گيري سازمان ملل متحد. تهران: دانشگاه تهران، 1366، ص 60.                                                                                                                                                                                                             
  5. طالع. همان. ص 35.
  6. رشيد، محسن؛ دري، محسن. كارنامة نبردهاي زميني. تهران: سپاه پاسداران انقلاب اسلامي، 1381، ص 159-176.
  7. همانجا؛ بري ديزجي، علي؛ كريمي شرفشاده، علي‌اصغر، صفايي، مجيد؛ ابراهيمي، محمدنبي؛ صفايي، وحيد. روزها و رويدادها. تهران: رامين، 1377، ج 2، ص 182 به بعد.
  8. رشيد؛ دري. همان. ص 188.
  9. بنياد دايرةالمعارف بزرگ اسلامي. دايرةالمعارف دفاع مقدس گزيدة مداخل حقوقي و سياسي. تهران: 1381، ص 49-50؛ نيزنك: بنياد دايرةالمعارف بزرگ اسلامي. دايرةالمعارف دفاع مقدس گزيده مداخل عمليات و جغرافيا. تهران: 1381، ص 20-21.

[1].  

مریم جسینی