Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

جنگ جهاني اول، اولين جنگ بزرگ بين‌المللي (1918- 1914/ 1337- 1332ق) به علت تعارض منافع قدرتهاي بزرگ و بعد از ترور فرانتس فرديناند وليعهد اتريش و همسرش در سارايوو با حمله اتريش به صربستان آغاز شد1 و كشورهاي شركت‌ كننده در جنگ به دو گروه متفقين شامل انگلستان، ايتاليا، بلژيك، پرتقال، روسيه، آمريكا، فرانسه، ژاپن و ... ومتحدين يا دولتهاي مركز شامل آلمان، اتريش، عثماني، مجارستان و بلغارستان تقسيم شدند.2 اين جنگ به مدت چهار سال طول كشيد و در نهايت با شكست متحدين به صلح پاريس و پيمان ورساي خاتمه يافت3 و باعث فرو ريختن نظام بين‌المللي، برهم خوردن توازن قوا ميان قدرتهاي بزرگ، فروپاشي روسيه تزاري و عثماني و ورود آمريكا به جامعه بين‌‌الملل شد.4

با گسترش يافتن جنگ نيروهاي روسيه از شمال، نيروهاي انگليس از جنوب و نيروهاي عثماني از غرب و شمال غرب علارغم اعلان بي‌طرفي ايران توسط دولت مستوفي‌الممالك در 12 ذيحجه 1332/ اول نوامبر 1914 به ايران هجوم آوردند5 و آلمانها توسط نيروهاي خود شامل واسموس در بوشهر و جنوب، زايلر در اصفهان و بخش مركزي، شونمان در كرمانشاه و غرب و پاشن و فويگت در همدان، سرهنگ كلاين در مناطق نفتي جنوب ويندماير در شرق و جنوب شرق فعالتيهاي خود را عليه متفقين آغاز كردند6 و تنها نتيجه‌اي كه از حضور آلمانها عايد ايران شد افزايش فشار روس و انگليس به ايران و تأسيس پليس جنوب توسط انگلستان شد و ايران كه در طي معاهده 1907/ 1325 به منطقه تحت نفوذ روسيه و انگلستان و يك منطقه بي‌طرف تقسيم شده بود7 با معاهده 1915 اين قرارداد را نقض و ايران را به دو منطقه تحت نفوذ تقسيم كرد.8

با پيشروي روسها در كتبر 1915/ ذيقعده 1332 دولت ايران فرو پاشيد و كميته دفاع ملي متشكل از دموكراتها، ملي‌گرايان و هواداران سياست آلمان ابتدا در قم و سپس در اصفهان و كرمانشاه به رهبري نظام‌السلطنه مافي تشكيل شد9 و افرادي چون ميرزا حسن خوان مستوفي‌الممالك، ميرزا حسن مشيرالدوله، سيد حسن مدرس، محمدصادق طباطبايي و كامران ميرزا صمصام‌السلطنه از اعضاي فعال اين كميته بودند.10 فيل مارشال گولتس ملي قراردادي افسران آلماني را مامور آموزش سپاه ايران نمود ولي با پيشروي نيروهاي متفقين و شكست نيروهاي عثماني اين كميته نيز از بين رفت11 (1295/ 1916). با وقوع انقلاب بلشويكي 1917 در روسيه نيروهاي قزاق ايران را ترك كردند و نيروهاي انگلستان به رهبري ژنرال دنسترول، ژنرال تامسون، ژنرال مليسون، تمام ايران را در 1918م/ 1336ق اشغال كرد و عملاً قرارداد 1915 را لغو كردند و حتي بعد از پايان جنگ و تا سال 1921/ 1300 در ايران باقي ماندند.12    

بعد از پايان يافتن جنگ كه حاصلي جز تهيدستي، قحطي، بيماري، بي‌نظمي براي ايران نداشت، حتي به ايران اجازه شركت در اجلاس صلح داده نشد و خواسته‌هاي ايران شامل تخليه ايران از قواي بيگانه، القاي قرارداد 1907، جبران خسارتهاي مالي جنگ، واگذاري نيروهاي پليس جنوب به ايران و تجديد نظر در عهدنامه‌هاي گذشته به هيچ نتيجه‌اي نرسيد13 و ايران عملاً بعد از جنگ با قرارداد 1919م سيدحسن وثوق‌‌الدوله تحت‌الحمايه انگلستان درآمد، قراردادي كه با مخالفت جامعه ملل مواجه شد و به اجرا در نيامد14 و قيامهاي مردمي نيز به رهبري افرادي چون صولت‌الدوله اسماعيل‌خان، رئيس‌علي دلواري، حسين‌خان پچاقچي نيز به چندان نتيجه مشخصي نرسيد.15

 

         مآخذ:

  1. هنيگ روث بئاتريس، ريشه‌هاي جنگ جهاني اول، ترجمه فريبرز فرشيم، تهران 1371ش، ص 6 به بعد.
  2. اسكرين سركلارمونت، جنگ جهاني در ايران، ترجمه غلاحسين صالحيار، تهران: سلسله 1363.
  3. فرهنگ تاريخ، ترجمه احمد تدين، شهين احمدي، تهران: آگاه 1399، ج 2، ص 1254. ياكتوسوربن و شارل موزل فرانسو، تاريخ روابط بين‌الملل، ترجمه علي بيگدلي، منصور رحماني، تهران: عطا. 1377 صص 153- 165.
  4. ليتل فيلد هنري، تاريخ اروپا، ترجمه فريده قرجه‌‌داغي، تهران: علمي و فرهنگي، 1366، ص 217 به بعد.
  5. ميروشنكف، ل. ي. ايران در جنگ جهاني اول، ترجمه. ع. دخانياتي، تهران فرزانه 1357، ص 37- 35. هم‌چنين، سپهر احمدعلي، ايران در جنگ جهاني، تهران: اديب، 1362، ص 89.
  6. گرله اولريخ، پيش به سوي شوق، ترجمه پرويز صدري، تهران: كتاب سيامك، 1377، ج2، ص 522. هم‌چنين نيدرماير، زير آفتاب سوزان، ترجمه كيكاوس جهانداري، تهران 1380ش، ص 17 و 32.
  7. سپهر، ص 363- 364. خاطرات فردريك اوكانر، ترجمه حسن زنگنه. تهران: شيرازه، 1376، ص 93 به بعد.
  8. سپهري، ص 89، اوكانر، ص 115 به بعد.
  9. اسناد محرمانه وزارت خارجه بريتانيا در باره قرارداد 1919 ايران و انگليس، ترجمه جواد شيخ‌الاسلامي. تهران: كيهان، ج 1، ص 83.
  10. ملائي توانا عليرضا، ايران و دولت ملي در جنگ جهاني اول، تهران: مؤسسه مطالعات تاريخي معاصر ايران، 1378، ص 123.
  11. آبراهاميان يرواند، ايران بين‌ دو انقلاب، ترجمه احمد گل‌محمدي، محمد ابراهيم فتاحي، تهران: نشرني 1379، ص 139.
  12. ذوقي ايرج، تاريخ روابط سياسي ايران و قدرتهاي بزرگ (1915- 1900) تهران 1368، بخش 1، ص 167. هم‌چنين. الپس چارلز هوارد، دخالت نظامي بريتانيا در شمال خراسان، 19- 1918، ترجمه كاوه بيات، تهران 1372، ص 35- 32 و بيات كاوه، توفان بر فراز قفقاز، تهران، 1380، ص 61- 59.
  13. ذوقي، ص 176- 175 و 223 هم‌چنين. تمدن محمد، اوضاع ايران در جنگ جهاني اول، اروميه، 1350، ص 185- 184.
  14. زندفر فريدون، ايران و جامعه ملل، تهران: شيرازه. 1377 صص 60- 56.
  15. ايرجي ناصر، ايل قشقايي در جنگ جهاني اول، تهران: موسسه نشر پژوهش شيرازه 1378، ص 25، هم‌چنين راضي منيره، پليس جنوب ايران، تهران: مركز اسناد انقلاب اسلامي 1381، ص 185.
    اکبر قاسمی