Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

جهيزيه، «جهاز» در لغت يعني «آن‌چه از اثاث و ملك كه عروس به خانة داماد برد» چنان‌كه گفته‌اند «زني كه جهاز نداره، اين همه ناز نداره». با اين‌كه ضبط صحيح اين واژة عربي برابر فرهنگ‌هاي معتبر، همان «جهاز» است، در فارسي، جهيز و جهيزيه هم ـ مخصوصاً در زبان معيار فارسي معاصر ـ گفته و نوشته مي‌شود.

از ديرباز معمول بود كه خانوادة عروس به‌هنگام فرستادن عروس به خانة داماد، هديه‌هايي براي داماد بفرستند. اين امر اندك‌اندك در عرف خانواده‌هاي ايراني و غيرايراني به حالت يك ضرورت اجتماعي در آمد. چنان‌كه قوانين حمورابي (2123ـ2081 پيش از ميلاد) كه بخشي از آن‌ها در حوالي 1100 پيش از ميلاد به‌عنوان غنيمت جنگي از بابل به عيلام منتقل شده و سرانجام در قرن اخير در حفريات شوش كشف شده است، مقرر مي‌دارد كه مرد تنها در صورتي مي‌تواند زنش را طلاق بدهد كه زن نازا و سترون باشد و در اين صورت هم بايد تمام جهيزية او را به وي برگرداند.

سنت جهيزيه ظاهراً از فرهنگ ديگري به فرهنگ ايراني وارد شده است، چنان‌كه در فرهنگ اساطيري آريايي، وقتي سه پسر فريدون با سه دختر «سرو» پادشاه يمن ازدواج مي‌كنند، شاه يمن دختران خود را با جهيزية مناسب به ايران مي‌فرستد و به قول فردوسي:

سه خـورشيـد رخ را چو باغ بهشت                   كه دهقان چو ايشان صنوبر نكشت

ابـا تـاج و بـا گـنـج نـاديـده رنـج                    مـگـر زلـف‌شـان ديده رنج شكنج

بـيـاورد و هـر سـه بـديشان سپرد                     كـه سـه مـاه نو بود و سه شاه‌گرد

اما در شرع اسلام ـ و متعاقب آن حتا در قانون مدني ايران ـ ذكري از جهيزيه به ميان نيامده است. از نظر حقوقي، جهيزيه در مالكيت زوجه مي‌ماند و به همين دليل، ريز جهيزيه ـ معمولاً ـ به امضاي داماد مي‌رسيده است، تا آن‌كه در صورت طلاق، زن بتواند آن را از شوهر مسترد دارد و باز به همين دليل است كه صورت اقلام جهيزيه به‌طور ريز مذكور و بهاي آن‌ها نيز قيد مي‌شده است تا در صورتي‌كه اين اشياء در اثر استفاده از بين برود و يا مستهلك شود، شوهر به وقت طلاق از عهدة غرامت برآيد.

امروز، بيش‌ترين اهميت صورت ريز اسناد جهيزيه از جهت تاريخ و مردم‌شناسي، در شناسايي انواع اثاثيه و ملزومات زندگي خانوادگي يك تازه‌عروس و تازه‌داماد و نيز قيمت و ارزش تك‌تك آن اجناس و اقلام زمان‌هاي گذشته است. با چنين مطالعاتي‌ست كه محقق، مسايل تاريخي را به‌جاي آن‌كه از بالا (فرمان‌هاي پادشاهان، فتح‌نامه‌هاي نظاميان و لشكرنويسان و مداحي‌هاي مورخان قلم به مزد) بررسي كند، از پايين (در سطح عادي جامعه و با مطالعة رفتار اجتماعي و داد و ستدهاي عامة مردم) مطالعه مي‌كند. نمونة جالبي از اين اسناد، صورت ريز جهيزيه عفت امين (متولد 1326 قمري، يعني دو سال پس از مشروطيت) دختر امين‌الشريعة سبزواري‌ست كه در حدود 1340 قمري برابر 1300 شمسي، به عقد ازدواج پسر عمويش سيد يحيي نظام‌زاده (وكيل پايه يكم دادگستري) در آمد. صورت ريز جهيزية او را در بخش تعليقات كتاب تاريخ سبزوار تأليف استاد سيدعلينقي امين نقل شده است. اين جهيزيه در مجموع شامل 138 قلم جنس بزرگ و كوچك بود و قيمت آن جمعاً بيش از يك هزار تومان مي‌شد، مبلغي كه در آن تاريخ براي يك خانوادة متوسط شهرنشين كلان بوده است، چرا كه اشخاص با اين مبلغ در آن زمان مي‌توانستند خانة وسيع آبرومندي در تهران خريداري كنند.

اين نوع اسناد نشان مي‌دهد كه خانوادة دختر از همان زمان سخاوتمندي بلكه اسراف در دادن جهيزيه را نوعي وسيلة اعتبار و احترام دختر در خانة داماد مي‌دانسته‌اند و اصطلاح «عروس كه جهاز نداره، اين همه ناز نداره» كه در لغت‌نامة دهخدا ضبط شده است، نشان‌دهندة همين پيش‌فرض در ذهن و زبان مردم ايران از روزگاران گذشته تا امروز است، به اين معني كه امروز هم وقتي كلمة جهيزيه بر زبان مي‌آيد، ناخودآگاه يك زندگي كامل و مجهز در نظر شنونده مجسّم مي‌شود. به‌طوري كه به گفتة يكي از نويسندگان مجلة همسر، معني و هدف واقعي از جهيزيه‌بردن به‌كلي از ميان رفته است و وقتي از خانواده‌اي در مورد اين موضوع سؤال مي‌شود كه چه ميزان جهيزيه به دخترتان داده‌ايد و آيا توانسته‌ايد از عهدة مخارج آن برآييد؟ صورتي از انواع اجناس و كالاهاي ضروري و غيرضروري را نام مي‌برند كه قيمت آن‌ها سر به فلك مي‌گذارد و اكثر خانواده‌هاي ايراني معتقدند كه براي آبرومندي دخترشان بايد جهيزيه‌اي به او بدهند كه در مقابل خانوادة شوهر سرافكنده نباشد.

 

مآخذ:

تلخیص از: 

 تلخیص‌کننده: سیدحسن امین