Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

جوراب، پاپوشی نخی و چسبان که اغلب قبل ازپوشیدن کفش، آن را به پا می‌کنند. پاچیله، موزج، پای تابه، گوربه،گوراوه، جوُر، نام‌های تاریخی و انواع دیگرجوراب هستند که در شکل‌ها و طرح‌های گوناگون در دوره‌های مختلف تاریخی مورد استفاده قرار گرفته‌اند.1 

ابتدای اسلام تا مغول : نوعی جوراب کلفت از پشم یا ابریشم و یا چرم به پا می‌کردند که به آن موزج می‌گفتند. البته موزج نام نوعی کفش هم بود.2  گاه دو موزه دنباله‌دار، یکی را به جای جوراب، و دیگری را به جای کفش، به پا می‌کردند.3 زنان این دوره نوعی جوراب بلند و یا کوتاه ساده و یا زربفت نیز به پا داشتند.4 طوس،5  دارزنگی،6 قزوین،7 جوراب و نوعی از آن را که اغلب دراویش و صوفیان آن را به پا می‌کردند، و پاچیله نام داشت، تهیه مي‌کردند.8

مغول تا عصر حاضر: از نوعی جوراب نیز که رنگ زرد یا قرمزداشت، در زیرکفش‌های کف تخت  و روباز سیاه خود استفاده می‌کردند.9 در این دوره نوعی جوراب بلند و چسبان که تا حدود زانوان و گاه بلندتر نیز می‌رسید، رواج یافت. گاه به جای تُنبان، از این جوراب های بلند که رنگ آنها سفید یا قرمز با نقوش طلایی، زرد ، آبی، قهوه‌ای و یا سبز بود به پا می‌کردند، که اغلب درون چکمه‌ای  فرو رفته بود،10 و یا گاه شلواری تنگ در بالای زانوان درون آنها فرو رفته بود.11 علما، اغلب جوراب‌های سیاه و یا سفید می‌پوشیدند.12 جوراب دوزخانه که با پشم فرنگی جوراب درباریان را تولید می‌کرد، از قسمت‌های دیگری بود که ملک التجار بر آنها نظارت داشت.13 جوراب‌های امروزی اغلب نازک و ظریف‌اند، در صورتی که جوراب‌های قدیمی ضخیم‌تر بودند. هنوز در برخی از نواحی ایران به ویژه نواحی سردسیر، جوراب‌های ضخیم پشمی و رنگارنگی تهیه می‌شود که اغلب آنها را در خانه و به صورت روفرشی به پا می‌کنند.14

 

مآخذ :

1.          یادداشت مولف.

2.          امیرعلی، سید. تاریخ العرب و التمدن الاسلامی. قاهره: 1938م، ص 388-389.

3.     جاحظ، ابوعثمان عمرو بن بحر. البیان و التبیین. تحقیق و شرح عبدالسلام محمد هارون، قاهره: مکتبة الجاحظ، 1960-1961 م، ج1، ص42؛ متز، آدام، الحضارة الاسلامیة فی القرن الرابع، نقله الی العربیة محمد عبدالهادی ابوریده، قاهره: لجنة التألیف و الترجمه، 1377 ق/1957 م، ج2 ص 186-188.

4.     نرشخی، ابوبکرمحمد بن جعفر. تاریخ بخارا. ترجمه ابونصرقباوی، تلخیص محمد بن زفر، تصحیح مدرس رضوی، تهران: توس،1363ص 53  و توضیحات مصحح، ص 234-235.

5.     حدود العالم من المشرق الی المغرب. مؤلف ناشناخته، مقدمه بارتولد، تعلیقات مینورسکی، ترجمه میرحسین شاه، تصحیح و حواشی مریم میراحمدی، غلامرضا ورهرام. تهران: دانشگاه الزهراء، 1372، ص 294.

6.          در حدود چغانیان. حدود العالم، ص 334

7.     ناصرخسرو قبادیانی، ابومعین. سفرنامه. چاپ م، غنی زاده، برلین: 1922 م، ص 6؛ مقدسی، ابوعبدالله محمدبن احمد، احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم. طبع دخویه، لیدن، بریل: 1906 م، ص 392-396.

8.     محمد بن منور، اسرارالتوحید فی مقامات الشیخ ابی سعید. تصحیح محمد رضا شفیعی کدکنی، تهران: آگاه، 1367، ج 1، ص 32 ، 66 ، ج2، ص 504 ؛  باخرزی، ابوالمفاخر یحیی. اوراد الاحباب و فصوص الآداب. به کوشش ایرج افشار، تهران: فرهنگ ایران زمین، 1358( جلد دوم در فصوص الآداب )، ج2، ص 32 ، 168 ، 371-372.

9.          شاهنامة موزة رضا عباسی. ش 1971، ص814 ، مجلس هفدهم.

10.              Maddison,F;E.S.Smith; Science,tools & magic, the Nasser D.Khalili collection of Islamic art,ed,J.Raby,Oxford university press,vol XII,1997

,p.171-172,;  Un Catalogue des peintures Qajars executes au(18e-19e) siécles,Tehran, 1973,no 4,7, 22,27,28,31,49

مجموعه خلیلی، نقاشی محمدشاه و حاج میرزا آغاسی؛ نقاشی دیواری کاخ گلستان، فتحعلیشاه قاجار و درباریان و سفر؛ شاهنامه موزه رضا عباسی، ش 1-67 ، 70 ، ص 197، مجلس دوازدهم؛  شاهنامه موزه رضا عباسی، داوری- شیرازی، ص 113 ، مجلس ششم.

11.              Nizami; Ganjevi,Khamsa miniatures,انتشارات یازیچی،باکو، 1983 م

no 5,9,10,57,89 ; Gray,B; La peinture Persane,Genève,1977,Pp.130-133,

165-166

؛ شاهنامه شاه اسماعیل، موزه رضا عباسی، تک برگ، ش 2848

12.              Gray,Pp.140-149

13.             کمپفر، انگلبرت. سفرنامه. ترجمة کیکاووس جهانداری، تهران: خوارزمی، 1363، ص 106 ، 150-151.

14.             مشاهدات مولف؛

Diba,L.S.Clothing x,Iranica,Pl.LXVIII.

محمدرضا چیت‌ساز