Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

جوشن، پوششی که در جنگ‌ها  برای حفاظت  بدن  بر تن می‌کردند. تفاوت جوشن با زره* در این بود که زره تماماً از حلقه‌های بافته شدة فلزی درست شده بود اما در تهیة جوشن غیر از حلقه‌های بافته شدة فلزی، از صفحات و تنگه‌های آهنین نیز استفاده شده بود. از شعر شعرایی چون فردوسی و فرخی نیز این تفاوت آشکار می‌شود، به ویژه که برای زره فعل بافتن اما برای جوشن فعل دوختن به کار رفته است. جُبه، درع، زره و چهارآینه، نام‌های تاریخی و انواع دیگرجوشن هستند که در شکل‌ها و طرح‌های گوناگون در دوره‌های مختلف تاریخی مورد استفاده قرار گرفته‌اند.1

ایران باستان٭: جنگیان ایلام باستان جوشن‌هایی پولکی و آستین کوتاه که تا کمر می‌رسید، بر تن داشتند. البته ادامة آن از کمر به پایین، به جای پولک، دارای ردیفی از ورقه‌های فلزی و چرمی بود، که کنار هم چیده شده بود.2 گاه جوشن‌ها را از قطعات مربع شکلی می‌ساختند که با میخ به هم متصل شده بود.3  اما به هر حال در اغلب موارد غیر از قطعات و حلقه‌های فلزی، از نوارها و قطعات چرمی ضخیم و مانند آن نیز استفاده می‌شد.4 مادها نیز از جوشن‌هایی که قطعات فلزی، به ویژه بر سینة آنها نصب شده بود، استفاده می‌کردند.5 اغلب آستین‌های این جوشن‌ها را از نوعی بافته متراکم می‌ساختند.6

ابتدای اسلام تا مغول: نوعی از جوشن معروف به جوشن داودی شهرت بسیار داشت.7 ابوحاتم سجستانی کتابی با عنوان «الدرع و الجوشن» داشته است.8  غیر از آثار موزه‌ای از شعر شعرایی چون فردوسی9 و فرخی10 و دیگران می‌توان به تفاوت زره با جوشن پی برد.11 به پولک‌های آهنی جوشن «غیبه» می‌گفتند.12 نواحی غور و بامیان و فرغانه و خوارزم به کار ساختن زره و جوشن مشغول بودند.13

 مغول تا عصر حاضر: در جوشن‌ها اغلب بر روی سینه و پشت شانه‌ها و میان کتف‌ها، صفحه‌ای مدور14  و یا چهارگوش15  قرار داشت. این نوع از جوش، ظاهراً همان است که با نام چهار آینه از آن یاد شده است.16

 

مآخذ :

1.     يادداشت مولف.

2.      Amiet, P.Elam, Paris, 1966, Pp.374-377, fig 282-285; Ghirshman,R. Tchoga Zanbil, Paris, 1966, Vol I, Pl. 48, 55-56, fig 199, 213, 214, 234, 404.

سنگ یادمان اونتش گل از شوش، سده 13 پ م، موزه لوور؛ آثار و ابزار جنگی بدست آمده از حفریات چغازنبیل خوزستان.

3.                  Porada, E.The art of ancient Iran, London, 1965, Pp.9, 127-128, fig 70-71.

نقوشی بردو قطعه پلاک عاج از زیویه.

4.                  Pope, U. A survey of Persian art, ed, P.Ackerman, Oxford, 1938-1939, vol IV, Pl.123, no E.

نقش روی مهر هخامنشی، مجموعه Newell

5.                  Winter, I.A decorated breastplate from Hasanlu Iran, Philadelphia, 1980, Pp.31, 43, Pl.1-2, fig 1.

سینه بند فلزی از حسنلو، موزه ایران باستان.

6.                  Ghirshman, R. Iran. Parthes et sassanides, Paris, Gallimard, 1962. Pp.55, 125-130, 192-    193, fig 69, 163-166, 235.

نقش برجسته صخره‌ای تنگ سروَک در شمال بهبهان و نقش برجسته صخره‌ای پیروزی اردشیربابکان بر اردوان چهارم، فیروزآباد فارس و نقوش تاق بستان.

7.   حافظ ابرو، شهاب الدین عبدالله هروی. زبدة التواریخ. تصحیح و تعلیقات کمال حاج سید جوادی، تهران: نشرنی،1372،  ج1 ، ص 38 ، 161 ، 521 ، ج2 ، ص 739.

8.     ابن ندیم. الفهرست. ترجمه م.رضا تجدد، تهران: 1346، ص100.

9.     زره زیر بُد جوشن اندرمیان. شاهنامه فردوسی. چاپ ژول مول، ج 3، ص 67، بیت 1523.

10.  گه زره باف شود باد و گهی جوشن دوز. فرخی به نقل از فرهنگ آنندراج ذیل «جوشن».

11.  مقایسه شود با حدید صینی، ابن اثیر، عزالدین ابوالحسن. الکامل فی التاریخ. بیروت: دارصادر، داربیروت، 1385ق/ 1965 م، ج 1، ص 608.

12. عُتبی، ابونصرمحمد بن عبدالجبار. تاریخ یمینی، شرح منینی. ترجمه ابوالشرف ناصح جرفادقانی، به اهتمام جعفر شعار، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1345، ص 164، 524.

13. حدود العالم من المشرق الی المغرب. مولف ناشناخته، مقدمه بارتولد، تعلیقات مینورسکی، ترجمه میرحسین شاه، تصحیح و حواشی مریم میراحمدی، غلامرضا ورهرام، تهران: دانشگاه الزهراء، 1372، ص 319.

14.              Gray, B; La peinture Persane, Genève, 1977, Pp.29, 34, 47-52

نسخه شاهنامه دموت، تبریز: کمبریج، موزة هنر فاگ 167. 1955؛ نسخه شاهنامه، تبریز: توپکاپی استانبول، عکاشه، ثروت، موسوعة التصویرالاسلامی، بیروت: مکتبة لبنان ناشرون، الطبعة الاولی، 1999م، باب الثالث، ص 157-158 ، لوحه 153رنگی. نسخه دیوان خواجوی کرمانی، بغداد: موزه لندن، لوندرز،Add.18113 ، ورقه31.

15.              Maddison, F; E.S.Smith; Science, tools & magic, the Nasser D.Khalili collection of Islamic art, ed, J.Raby, Oxford university press, vol XII, 1997, Pp.28-29

کپی شاهنامه، ظاهرا دربار مغولان هند، حدود 1204-1205 ق( 1790 م )، مجموعه خلیلی ، Mss 145 f 75a؛  نقاشی‌های روی سرتاقچه‌های گچی مقرنس کاری شده، کار اصفهان،  ذکاء، یحیی، و محمد حسن سمسار، آثار هنری ایران در مجموعه نخست وزیری، انتشارات نخست وزیری، 1357،ص77.

Ker Porter, S.R; Travels in Georgia, Persia, Armenia, ancient Babylonia etc. 1817-1820. London, 1821-1822, vol.I, Pp.325-326.

16. زره‌های معروف آن زمان را بیشتر با عنوان درع داودی، و جوشن سیمابی و جیبا و جیبای مکمل توصیف کرده‌اند. حافظ ابرو، شهاب الدین عبدالله هروی، زبدة التواریخ. تصحیح و تعلیقات کمال حاج سید جوادی، تهران، نشرنی، 1372،  ج1، ص 38، 131-132، 161، 521، ج2، ص 739. 

محمدرضا چیت‌ساز