Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

حاجي باباي اصفهاني، سرگذشت حاجي بابا پسر يك دلاك اصفهاني كه در راه مشهد گرفتار تركمنان مي‌شود و سرانجام در ادامة سفر به استانبول و لندن مي‌رسد.

اصل اين كتاب را جيمز موريه[1] منشي سفارت انگليس در ايران به زبان انگليسي نوشت و ميرزا حبيب اصفهاني، متخلص به دستان (د 1311ق / 1893م) اديب، ‌پژوهشگر، شاعر و مترجم ايراني كه به استانبول تبعيد شده بود، آن را از زبان فرانسه به فارسي ترجمه كرد.1 ميرزا حبيب با ترجمة فارسي خود، ‌اين رمان را در واقع دوباره مي‌نويسد و تا آنجا كه ممكن است از اين داستان استعماري، داستاني ضداستعماري مي‌آفريند. حاجي باباي اصفهاني گنجينه‌اي از اصطلاحات و ضرب‌المثل‌ها را در بر دارد و با زباني ساده و تصويري زنده از زندگي مردم ايران در اوايل دورة قاجار از طريق حوادث گوناگوني كه بر تيپ‌هاي متنوع مي‌گذرد، ارائه مي‌دهد.2 قهرمانان اين داستان رجال و بزرگاني مانند فتحعلي شاه، ميرزا شفيع صدراعظم، ‌ملك الشعرا فتحعلي خان صبا و ديگران هستند كه موريه در مدت 6 سال اقامت خود در ايران با آنها در تماس بوده است.3 از نكات مهم ترجمة ميرزا حبيب اين است كه وي به ياري گفتار و اشعار اضافي، ‌چهره‌اي از فتحعلي خان صبا (1178ـ1238ق / 1764ـ1823م) ملك‌الشعراي دربار قاجار ترسيم مي‌كند كه با چهره‌اي كه تا كنون مورخان دورة صبا و زمان ما از او ترسيم كرده‌اند، سخت مغايرت دارد.4 در مقدمة چاپ اول كتاب كه فيلات[2] در 1905م آن را در كلكته منتشر كرده، مترجم شيخ احمد روحي كرماني معرفي شده است، ‌حال آن‌كه شيخ احمد در نامه‌اي به پرفسور براون صريحاً آورده كه ميرزا حبيب اصفهاني حاجي باباي اصفهاني را از فرانسه به فارسي تحت اللفظي درآورده است.5

 

مآخذ:

  1. دايرةالمعارف تشيّع. ذيل حبيب اصفهاني، ج 6، ص 57.
  2. عابديني، ‌حسن. صد سال داستاننويسي در ايران. تهران: نشر تندر، چ 1، 1366، ج 1، ص 47.
  3. ناطق، هما. «حاجي موريه و قصة استعمار»، ‌ميرزا حبيب دستان بني در آيينة پژوهش. ‌به كوشش حبيب‌الله توفيقي و بابك زماني پور، شهركرد: ادارة كل فرهنگ و ارشاد اسلامي‌ استان چهارمحال و بختياري، چ 1، 1379، ص 192.
  4. ناطق، هما. از ماست كه برماست. تهران: آگاه، 1357، ص 151.
  5. جمال‌زاده، محمدعلي. مقدمه بر سرگذشت حاجي باباي اصفهاني جيمز موريه. تهران: اميركبير، 1348، ‌ص15 (ديباچه).



[1]. J. Morier

[2]. Phillott

ابوالقاسم رادفر