Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

توده، حزب، (1320-1362ش)، از اولين حزب‌هاي كمونيست ايران.

با ظهور افكار ماركسيستي در ايران توسط گروهي كه به 53 نفر معروف بود، جنبش كمونيستي در ايران شكل گرفت. پس از كناره‌گيري رضا شاه پهلوي* از سلطنت بازماندگان گروه 53 نفر حزب تودة ايران را پايه‌گذاري و سليمان ميرزا اسكندري را به دبير كلي حزب انتخاب كردند. بنيانگذاران حزب توده را روشنفكراني تشكيل مي‌دادند كه طي تحصيلاتشان در اروپاي غربي از جنبش‌هاي چپ اروپا الهام گرفته بودند. آنها به دليل ترس از تكفير روحانيون و نگرش خصمانة مردم به سوسياليسم ـ كمونيسم و اتحاد شوروي و ممنوعيت قانون مرام اشتراكي و نيز علاقه به جذب گروه‌هاي مختلف مردم و عدم اطاعت از رهبران حزب كمونيست ايران، خود را كمونيست نمي‌خواندند.1 حزب توده در ابتداي تشكيل يك حزب ملي بود كه به دليل حمايت از بهبود وضع زندگي كارگران و محرومان سبب شد تا بسياري از روشنفكران و تحصيل‌كردگان ايران از جمله صادق هدايت، ملك‌الشعراء بهار، فريدون توللي و... به اين حزب گرايش پيدا كنند.2 اولين برنامة حزب بر لزوم حراست از قانون اساسي، آزادي‌هاي مدني و حقوق انساني و مقابله با ديكتاتوري و فاشيسم داخلي و خارجي تأكيد مي‌كرد.3 تشكيلات منسجم و فعال حزب و نيز حضور برخي از اعضاي حزب در مجلس و كابينة قوام* در پيشبرد اهداف و گسترش شعبات و شمار اعضا مؤثر واقع شد به طوري كه در 1352ش حزب توده شامل 50 هزار عضو اصلي و در مجموع 100 هزار عضو فعال بود و بزرگ‌ترين سازمان سياسي كشور محسوب مي‌شد. اقدام دولت انگليس مبني بر تضعيف حزب توده از طريق يافتن مداركي دال بر روابط اين حزب با شوروي و ايجاد تفرقه در درون حزب و تغيير سياست قوام و پيروزي دولت بر جنبش‌هاي تجزيه‌طلبانه سبب تهاجم گستردة دولت به توده‌اي‌ها شد.4 پس از ترور نافرجام محمدرضا شاه پهلوي* در بهمن 1327ش ـ كه حزب توده طراح آن معرفي شد ـ رهبران حزب دستگير شدند و حزب توده با توسل به قانون 1310ش به عنوان سازمان كمونيستي منحل و غيرقانوني اعلام شد.5 با اين حال حزب از طريق چاپ و انتشار مخفيانة روزنامه‌هاي مردم، ظفر و رزم و نيز با ايجاد شبكة مخفي در نيروهاي مسلح به فعاليت‌هاي مخفيانه ادامه داد. با گسترش فضاي باز سياسي در دوران نخست‌وزيري دكتر مصدق حزب توانست با انتشار روزنامة مستقل به سوي آينده و نيز با تشكيل سازمان‌ها و انجمن‌هاي مختلف فعاليت‌هاي خود را تداوم بخشد و بار ديگر به عنوان نيرويي سياسي فعاليت كند. در جريان ملي شدن صنعت نفت و قيام 30 تير فعاليت‌هاي خود را تشديد كرد.6 اما پس از كودتاي 28 مرداد* حزب مجدداً غيرقانوني اعلام شد و رهبران آن به شدت مجازات شدند.7 سركوب شديد حزب موجب اختفا يا فرار بسياري از اعضاي حزب به خارج از كشور و عمدتاً به كشورهاي بلوك شرق شد و از آنجا حزب به حمايت خود ادامه داد و ارگان سازمان وروزنامة صبح اميد و راديو پيك ايران را در خارج تأسيس كرد كه برنامه‌هاي تبليغاتي و سياسي حزب را به زبان فارسي به سوي ايران پخش مي‌كرد.8  پس از پيروزي انقلاب اسلامي ايران نورالدين كيانوري دبير اول حزب توده و ايرج اسكندري از اعضاي هيئت اجرائيه وجمعي از اعضاي كميتة مركزي به ايران بازگشتند و با استفاده از فضاي باز سياسي رسماً به فعاليت پرداختند. اگر چه حزب توده سعي در نزديك كردن خود به نظام جمهوري اسلامي كرد، اما پس از دستگيري و زنداني شدن رهبران اصلي آن و اعتراف آنان مبني بر وابستگي حزب به اتحاد جماهير شوروي، فعاليت حزب بار ديگر ممنوع اعلام شد و اعضاي آن دستگير و زنداني شدند و در 1362ش حزب تودة ايران منحل شد.9

 

مآخذ:

  1. آبراهاميان، يرواند. ايران بين دو انقلاب. ترجمة احمد گل‌محمدي و محمدابراهيم فتاحي، تهران: ني، 1377، ص 346-349.
  2. نوذري، عزت‌اله. تاريخ احزاب سياسي در ايران. شيراز: نويد شيراز، 1380، ص 30 و 31.
  3. آبراهاميان. همان. ص 347.
  4. همان. ص 373-375.
  5. نظرپور، مهدي. جريان‌شناسي سياسي. قم: تحسين، 1382، ص 17؛ آبراهاميان. همان. ص 390.
  6. همان. ص 391-395.
  7. همان. ص 400؛ نظرپور. همان. ص 17.
  8. خانبابا‌تهراني، مهدي. نگاهي از درون به جنبش چپ ايران: گفت‌وگو با مهدي خانباباتهراني. به كوشش حميد شوكت، تهران: 1380، ص 22 و 23.
  9. نوذري. همان. ص 48-52.
الهه جواهری