Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

حساب، رشته‌ای از ریاضیات مقدماتی. ابوریحان بیرونی در روایت فارسی كتاب التفهیم واژۀ فارسی «شُمار» را به جای حساب به کار برده است.1 اغلب ریاضی‌دانان دورۀ اسلامی جبر را نیز نوع خاصی از حساب به شمار می‌آوردند. مثلاً ابوریحان در باب دوم کتاب التفهیم که «در شمار» نام دارد، بخشی را با عنوان  «فصل در جبر و مقابله» به جبر اختصاص داده است2 و به همین رو برخی آثار جبری، همچون کتاب خوارزمی3، عنوان حساب جبر و مقابله بر خود دارند. در بسیاری از آثار نوشته شده  در باب حساب که بدان‌ها اشاره خواهد شد، مبحثی نیز به جبر اختصاص یافته است. در این جا به برخی آثار مشهور ریاضی دانشمندان ایرانی دورۀ اسلامی که تمام یا بخش مهمی از آن به حساب اختصاص یافته است، اشاره می‌شود:

1. بخش‌هایی از کتاب المختصر فی حساب الجبر و المقابلة و نیز الجمع و التفریق (دربارۀ حساب و دستگاه شمار هندی) نوشتۀ محمد بن موسی خوارزمی* که کهن‌ترین و از جمله مهم‌ترین رسالات ریاضی دورۀ اسلامی به شمار می‌روند4 2. ما یحتاج الیه الکتّاب و العمال و غیرهم من علم (یا صناعة) الحساب (یا المنازل السبع)، نوشتۀ ابوالوفای بوزجانی*. وی در این کتاب، همچنان که از عنوانش پیداست، آنچه را که حسابداران، کاتبان، کارگزارانِ ديوان خراج و سایر دیوان ها، بازرگانان و دیگر صاحبان مشاغل از حساب و محاسبۀ مساحت نیاز داشته‌اند به زبانی ساده و بدون اشاره به علل و براهین، گرد آورده است.5 3. برخی آثار بیرونی از جمله راشیکات الهند (دربارۀ تناسب‌های هندی)، و فصل دوم، كتاب التفهیم (با عنوان: در شمار).6 4. آثار کَرَجی* از جمله: الکافی فی الحساب، الفخری فی الحساب، البدیع فی الحساب، که كتاب آخری از همه مهم‌تر است.7 5. آثار محمد بن ایوب طبری* مانند شُمارنامه و مِفتاح المعاملات(كليد اعمال حساب) که از جمله نخستین آثار مستقل فارسی دربارۀ حساب به شمار می‌روند.8 6. مفتاح الحساب نوشتۀ غیاث الدین جمشید کاشانی* ریاضی‌دان نامدار ایرانی كه کامل‌ترین و دقیق‌ترین اثر دورۀ اسلامی دربارۀ حساب به شمار می‌رود. بسیاری از روش‌های کنونی اعمالی چون ضرب، یافتن ریشۀ دوم و ریشۀ چندم و مانند آن‌ها در واقع همان‌هایی است که کاشانی در این کتاب مطرح کرده است. براي نمونه روش وی برای ريشة n اُم عدد دلخواه، اساساً همان روشي است كه آن را صدها سال بعد پائولو روفيني (رياضي‌دان ايتاليايي، 1765-1822ميلادي)، و ويليام جُرج هارنر (رياضي‌دان انگليسي،1786-1837ميلادي)، بازيافتند و ارائه دادند و به روش روفيني ـ هارنر شهرت يافت و امروزه نیز به کار می‌رود.9

.

مآخذ

  1. بیرونی. التفهیم لأوائل صناعة التنجیم، روایت فارسی، به کوشش جلال همایی، تهران: 1352، باب دوم: «در شمار».
  2. بیرونی. همان. ص 48-51.
  3. خوارزمی، محمد بن موسی. المختصر فی حساب الجبر و المقابلة، به کوشش فردریک رزن، لندن: 1831م.
  4. کرامتی، یونس. نخستین گام‌های جبر. تهران: 1380، ص 15 به بعد.
  5. کرامتی، یونس. «بوزجانی»، دائرة المعارف بزرگ اسلامی. ج 12، ص 735.
  6. کرامتی، یونس. «التفهیم»، دائرة المعارف بزرگ اسلامی. ج 14، زیر چاپ.
  7. كرامتی، یونس. کارنامۀ ایرانیان. تهران: 1380، ص 103-104.
  8. قربانی. زندگی‌نامۀ ریاضی‌دانان دورۀ اسلامی. تهران: 1365، ص 444-445.
  9. کرامتی، یونس. در قلمرو ریاضیات. تهران: 1381، ص 19، 31-34، 49-51.

یونس کرامتی