Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

حمام گنجعليخان

اين بنا در مجموعه‌ي گنجعليخان در بازار كرمان قرار داشته و همراه اين مجموعه از سال 1005 تا 1034 هـ . ق توسط گنجعليخان حاكم وقت كرمان به نيابت از شاه عباس اول صفوي ساخته شده است.1 اين حمام به طول 46 و عرض 30 متر و مساحت 1380 متر مربع و مشتمل بر اجزاي ذيل بنا گرديده است: سردر، هشتي، رختكن، گرمخانه و فضاهاي مرتبط با آن.2

اين بنا از تناسب و طراحي استادانه‌اي بهره‌مند است و در تزئينات آن تنوع كاشي‌كاري، نقاشي، حجاري، گچ‌بري و كاربندي به آن هويت و اصالتي خاص بخشيده است.

ورودي حمام در ضلع شمالي آن قرار داشته و از طريق هشتي كوچكي به فضاي اصلي سربينه يا رختكن منتهي مي‌گردد. سربينه  يا رختكن اين مجموعه به شكل هشت‌ضلعي بزرگي به طول 10 و عرض 5/7 متر و مساحت 75 متر مربع طراحي شده كه در اضلاع آن غرفه‌ها يا صفحه‌هاي سكودار جهت كندن و پوشيدن لباس به تفكيك طبقات مختلف اجتماعي به چشم مي‌خورد . البته در اين سكوها علاوه بر محل رختكن فضاي كافي براي نشستن و صرف چاي و كشيدن قليان وجود دارد. رختكن حمام به شش غرفه تقسيم شده است. ازاره‌هاي غرفه‌ها نيز به ارتفاع حدود 130 سانتي‌متر كاشي‌كاري شده است سطوح داخلي ديوارها و پوشش طاق و گنبد سربينه با گچ‌بري، نقاشي و كاربندي و مقرنس مزين شده است كه بخشي از اين تزئينات از بين رفته و مجددا مرمت و بازسازي شده است.

كف سربينه و بخشي از ازاره‌هاي آن تماما با سنگ‌هاي مرمر نفيس پوشيده شده و داراي حوض‌هاي زيبايي در مركز آن است.

روشنايي داخل سربينه از طريق روزنه هاي تعبيه شده در سقف تامين مي‌شود كه اين روزنه‌ها درگذشته با سنگ‌هاي مرمر شفاف و نازك پوشيده مي‌شدند. سربينه از طريق درگاهي در ضلع جنوبي به گرمخانه راه دارد.3

گرمخانه حمام داراي فضاهاي متعدد و متنوعي است از جمله محل اصلي استحمام، حمام خصوصي اعيان، خزينه‌هاي آب گرم و سرد و  ولرم،4 استخر شنا، شاه‌نشين و خلوتي. طول صحن گرمخانه، 6.25 متر و عرض آن شش متر و مساحت آن 37.5 متر مربع است. گرمخانه‌ مشتمل بر يك حوض آب سرد با طاقي شبيه خيمه و هشت ستون زيبا سنگي يك‌پارچه‌ي زيبا مي‌باشد. فضاي اصلي و بزرگ گرمخانه به شكل هشت‌ضلعي است و پوشش طاق و گنبد آن در ميانه بر روي اين هشت ستون قرار دارد. كف و بخش‌هايي از ازاره و حوض‌هاي اين بخش تماما از سنگ‌هاي مرمر پوشيده شده و ساير بخش‌هاي گرمخانه داراي تزئيناتي مشابه سربينه مي‌باشد5 به ويژه در ديواره ها و طاق‌ها. در گوشه‌هاي حمام كانال‌كشي آب و فواره‌ها آب‌فشاني مي‌كنند. در داخل حمام‌ سنگ يك‌پارچه‌اي به ضخامت 10 سانتي متر به گونه‌اي شفاف نور را به داخل حمام انتقال مي‌دهد. و از اين طريق موقعيت زماني در داخل حمام قابل تشخيص مي باشد. در واقع اين سنگ، سنگ ساعت زمان مي‌باشد.6

 

منابع

  1. ملازاده، كاظم و مريم محمدي، دايره‌المعارف بناهاي تاريخي ايران در دوره‌هاي اسلامي، ج 4، بناهاي عام‌المنفع، پژوهش‌هاي هنر و فرهنگ اسلامي، 1379، ص ص 179-180
  2. وزارت فرهنگ و هنر، موزه‌ي حمام كرمان، 1351، ص 27
  3. شاملو، غلامعلي، "حمام گن‌علي‌خان، تلاش، شماره 29، تير و مرداد 1350، ص 24
  4. پيرنيا، محمدكريم، شيوه‌هاي معماري ايراني، نشر بنياد، 1369، ص 352-353
  5. شعاعي، مجتبي، "معرفي حمام گنج‌علي‌خان"، زائر،آستان قدس رضوي، شماره‌ي 8، آبان 1374، صص 21-23
  6. زنگي‌آبادي، علي، جغرافيا و برنامه‌ريزي شهري كرمان، مركز كرمان‌شناسي، 1370، ص 154-155

آزیتا رجبی