Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

خانلري، پرويزناتل، (اسفند 1292 قمري و برابر آن ميلادي ـ  اول شهريور 1369ش)، پژوهشگر، اديب و شاعر، استاد دانشگاه و مدير مجلة ادبي سخن.* خانلري به هنگام تحصيل در سال اول رشتة ادبي مدرسة دارالفنون (1309ش) قدم به عالم مطبوعات گذاشت و به تشويق عبدالرحمن فرامرزي اولين مقالة خود را ـ كه تكليف درسي‌اش دربارة تأثير تعليم و تربيت بود ـ در روزنامة اقدام،* به مديريت عباس خليلي، به چاپ رساند. وي در سال چهارم دبيرستان (حدود 1312ش) و در دوران دانشجويي خود در دانشسراي عالي و دانشگاه تهران (1313ش تا 1322ش) فعاليت مطبوعاتي خود را همچنان با چاپ مقالات و ترجمه‌ها و اشعارش در مجلة مهر،* به مديريت مجيد موقر و مجلة موسيقي ادامه داد (خانلري، خاطرات؛ ص431- 433، 436 همو، «مينوي دوستي كه از دست رفت»، ص467). گويا در همين سال‌ها، نظارت و مديريت صفحة فارسي يكي از روزنامه‌هاي ارمني چاپ تهران را نيز چندي به عهده داشته است (افشار، ص652). خانلري در خرداد 1322ش با همكاري ذبيح‌الله صفا مجلة سخن را منتشر كرد (نك: سخن) و از شماره‌هاي هفتم و هشتم (بهمن و اسفند 1322ش) خود به ياري احمد بيرشك انتشار آن را از پي گرفت و تا پايان 1357ش با مساعدت كسان ديگري كه به عنوان سردبير همكار او بودند (نك: سخن) به چاپ و انتشار سخن پرداخت. خانلري همچنين بر آن شد تا نشريه‌اي مستقل از مجلة سخن دربارة مسائل علمي و فني منتشر كند كه اهل علم و فن و استادان و دانشمندان رشته‌هاي علمي بتوانند حاصل پيشرفت‌ها و اختراعات خود را به زباني ساده در اختيار خوانندگان گذارند. اولين شمارة اين مجله كه در دوره‌هاي آغازين «مجلة علمي سخن» و بعدها «سخن دانش و فن» نام داشت در بهمن 1340 چاپ شد و تا آخرين شمارة آن ـ كه در فروردين 1349ش منتشر شد ـ بي‌وقفه طي هشت سال 90 شماره از اين مجله در 5500 صفحه به چاپ رسيد. سردبير شماره‌هاي اول و دوم مجلة علمي سخن، رضا سيدحسيني و شماره‌هاي بعد پرويز شهرياري بود. مقالاتي كه در سخن دانش و فن به قلم دانشمنداني چون دكتر عبدالكريم قريب، محمد بهزاد، احمد راد، احمد بيرشك و رضا اقصي به چاپ مي‌رسيد، در موضوعاتي مانند پزشكي، تاريخ دانش، جامعه‌شناسي، روان‌شناسي، زمين‌شناسي، شيمي و رياضيات بود (نك: شهرياري، ص360- 361).

از ديگر فعاليت‌هاي مطبوعاتي خانلري بايد به مقالات او اشاره كرد كه در موضوعاتِ زبان‌شناسي، عروض، تصحيح متون، نقد كتاب، دستور زبان فارسي، تاريخ، موسيقي و هنر در نشريات سخن، راهنماي كتاب، مجلة موسيقي، مجلة دانشكدة ادبيات تهران، پيام‌نو، مهر، يغما، شعر و هنر، تاريخ و فرهنگ ايران و نگين به چاپ رساند. مجموعه نوشته‌هاي وي نيز ـ كه در مجلة سخن عمدتاً به عنوان سرمقاله منتشر مي‌شده است ـ طي سال‌هاي 1367 تا 1370ش در چهار جلد با عنوان هفتاد سخن (جلد اول: شعر و هنر؛ جلد دوم: فرهنگ و اجتماع؛ جلد سوم: از گوشه و كنار ادبيات؛ جلد چهارم: شيوه‌هاي نو در ادبيات جهان) با سرماية انتشارات توس به چاپ رسيده است. خانلري در نثر مقالات مطبوعاتي خود (و نيز در تمام آثارش) ـ كه با نام مستعار «پژوهنده»، «ت. آ» «پ. ن. خ» منتشر مي‌شد ـ از كلمات و عبارات مهجور و متروك،‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ حشو و اطناب پرهيز مي‌كرد و از واژه‌هاي ساده و حتي روزمره در كنار كاربرد مبتكرانة واژه‌ها و عبارات به كار رفته در متون قديم نثر فارسي به خوبي بهره مي‌برد و از آن‌جا كه معتقد بود نثر فارسي پيش از آن‌كه بيشتر مورد پسند افتد بايد فهميدني‌تر باشد (ويژگي‌ كه آن را متأثر از نثر احمد بهمنيار و سعيد نفيسي دانسته‌اند) جملاتش را كوتاه و گويا و ساده و استوار مي‌نوشت (نك: نادرپور، «مكتب سخن و نثر دبيري» ص249- 255؛ همو، «خانلري و نثر جديد دبيري»، ص19- 20).

 

مآخذ:

افشار، ايرج. «دكتر پرويز ناتل خانلري»، آينده. سال شانزدهم، شماره‌هاي 9- 12، آذر و اسفند 1369؛ شهرياري، پرويز. «نشرية علمي سخن»، قافله‌ سالار سخن. تهران: 1370؛ نادرپور، نادر. خانلري و نثر جديد دبيري»، دنياي سخن. شمارة 34، مهرماه1369؛ همو «مكتب سخن و نثر دبيري»، ايران‌شناسي. دورة سوم، شمارة 2، تابستان 1370؛ ناتل‌خانلري، پرويز. «خاطرات». (به كوشش يدالله جلالي پندري)، آينده. سال شانزدهم، شماره‌هاي 5- 8، مرداد و آبان 1369؛ همو، «مينوي: دوستي كه از دست رفت»، پرويز ناتل خانلري. (نوشتة منصور رستگارفسايي)، تهران: 1379.

فرهاد طاهری