Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

خراسان جنوبي، استاني به مركزيت شهر بيرجند در شرق كشور.

اين استان از شمال با استان خراسان رضوي، از غرب با استان يزد، از جنوب غربي با استان كرمان، از جنوب شرقي با استان سيستان وبلوچستان و از شرق با كشور افغانستان همسايه است.1

خراسان جنوبي كه با 498/555/69 كم‍2، 2/4 درصد از مساحت ايران را در بر مي‌گيرد، بين '39 ْ57 تا 53َ˚60 طول شرق و 30َ˚30 تا ˚06 ˚48 عرض شمالي واقع شده است.2 طبق آخرين تقسيمات كشوري، اين استان داراي 6 شهرستان، 16 بخش، 42 دهستان و 17 شهر است. نام‌هاي شهرستان‌هاي استان عبارتند از: سربيشه، نِهْبَنْدان سَرايان، بيرجند، دَرْ ميان (به مركزيت اسديه) و قائنات (به مركزيت قائن).3

از ميان شهرستان‌هاي استان، قائنات، دَرْ ميان، سر بيشه و نِهْبَنْدان مجموعاً داراي 330 كم‍ مرز مشترك با افغانستان هستند.4

استان خراسان جنوبي به دو منطقة كوهستاني و هموار تقسيم‌پذير است. منطقة كوهستاني استان در مركز و در شمال شرقي استان جاي دارد و جهت آن شمال غربي ـ جنوب شرقي و در سطح وسيعي تا مرز افغانستان و شمال استان سيستان و بلوچستان گسترده شده است.5

سياه كوه به ارتفاع 2857م در بخش كوه‌هاي شمالي، قله بَنْدْدَر به ارتفاع 2787م در كوه‌هاي مؤمن‌آباد در بخش كوه‌هاي مركزي، و قله شاه كوه به ارتفاع 2633م در بخش كوه‌هاي جنوبي، از مهم‌ترين ارتفاعات استان هستند. اين ارتفاعات نقش تعيين كننده‌اي در آب و هواي استان دارند و منشأ و سرچشمة رودها، چشمه‌ها و قنات‌هاي متعددي در يكي از نواحي خشك و كم باران ايران به شمار مي‌آيند.6

آب و هواي استان خراسان جنوبي تحت تأثير عواملي همچون عرض جغرافيايي، ارتفاع، همسايگي با دشت لوت، كه يكي از خشك‌ترين و گرم‌ترين بيابان‌هاي جهان در منطقه وسيعي از مرزهاي غربي آن است، توده‌هاي هواي سرد قطبي و مرطوب غربي و جنوب غربي، جنوب شرقي و گرم و خشك و نيز بادهاي 120 روزة سيستان و عوامل ديگر مانند جهت و امتداد كوه‌ها و دوري از دريا، شكل گرفته و به صورت خشك و نيمه خشك نمايان شده است.7

بخش غربي استان خراسان جنوبي در حوضة آبريز مركزي ايران (زير حوضة كوير لوت) و بخش شرقي آن در حوضة آبريز شرق ايران (زير حوضه‌هاي نمكزار خواف و هامون هيرمند) واقع شده است.8 رودهاي متعددي در اين سرزمين روان‌اند كه از ارتفاعات مركزي و شمال استان سرچشمه مي‌گيرند. برخي از اين رودها مانند رود بَنْدان پس از عبور از جنوب شرق استان، به درياچۀ هامون در سيستان مي‌ريزد؛ رود شوُرِقائن به نمكزار خواف، واقع در شمال شرقي استان، مي‌رسد و رود فخررود در پايان به دق تندي در افغانستان مي‌پيوندد. رودهاي ديگري مانند شاهرود، گاريچگان و ... به مناطق كويري غرب استان مي‌پيوندند.9

سطح وسيعي از استان خراسان جنوبي در مناطق زلزله‌خيز كشور با درجة خطر خيلي بالا، خطر بالا و خطر متوسط واقع شده است. از اين رو مناطق مختلف اين استان در طول تاريخ حيات خود با زلزله‌هاي مرگبار و ويرانگر بسياري روبرو بوده است. در ناحيۀ نهبندان واقع در جنوب استان، چند گسل موازي با جهت شمالي ـ جنوبي وجود دارد كه نهبندان ناميده مي‌شود. اين گسل موازي با گسل نايبند در غرب استان است كه مسير آن را تا حدود 750 كم‍ مي‌توان دنبال كرد. گسل دشت بياض و گسل سرايان (فردوس)، از گسل‌هاي مهم شمال استان به شمار مي‌آيند. گسل‌هاي شوكت‌آباد، شكرآب و خراشاد از گسل‌هاي معروف استان هستند كه دقيقاً از سطح شهر بيرجند و جنوب آن مي‌گذرند. از 1307 تا 1383، افزون بر 200 زلزله با بزرگي بيش از 4 ريشتر و حدود 45 زلزله با قدرت بيش از 5 ريشتر، مناطقي از اين استان را لرزانده و خسارات جاني و مالي بسياري را بر جاي گذاشته است.10

خراسان جنوبي به عنوان بخشي از خراسان بزرگ به لحاظ موقعيت جغرافيايي خود و به استناد آثار موجود و مدارك تاريخي همواره منطقه‌اي مسكوني و از حيات اجتماعي و فرهنگي خوبي برخوردار بوده است. لسترنج به نقل از جغرافي نويسان عرب، ايالت كوهستان يا قُهستان را كه استان خراسان جنوبي امروز بخشي از آن را تشكيل مي‌دهد، قسمتي از خراسان بزرگ مي‌داند كه سرزميني كوهستاني، مرتفع و سردسير است. وي مي‌نويسد كه اين ايالت همان سرزميني است كه ماركوپولو آن را تونوكاين[1] مي‌نامد، كه تركيبي از اسامي دو شهر بزرگ آن ايالت تون و قاين است.11

ناصرخسرو قاين را شهري بزرگ و حصين ياد كرده كه گرد آن خندقي داشت و «مسجدي آدينه كه به شهرستان اندر است و آنجا مقصوره است طاقي عظيم بزرگ است چنانكه در خراسان از آن بزرگ تر نديدم و آن طاق نه در خور آن مسجد است و عمارت همه شهر به گنبد است».12

حمدالله مستوفي نيز در شرح قاين مي‌نويسد كه «اكثر مردم آن شهر سپاهي باشند و همه كس را آلات حزب مهيا باشد...» و بيرجند را قصبه‌اي مي‌داند كه در آن زعفران بسيار باشد و اندكي غله نيز در آن حاصل شود و از خور به عنوان شهري كوچك ياد مي‌كند كه «بر سر بيابان و آبش از كاريز و درو باغستان بسيار».13

استان خراسان در 1383 به سه استان خراسان رضوي، خراسان شمالي و خراسان جنوبي، تقسيم شد.14

جمعيت آن قسمت از خراسان كه در محدودة استان تازه تأسيس خراسان جنوبي قرار داشت در 1375 تعداد 251/475 تن بوده است كه تعداد 674/180 تن از آنان در نقاط شهري و تعداد 994/293 تن ديگر در نقاط روستايي و 583 تن نيز غير ساكن بوده‌اند.15 جمعيت كل استان در 1383 به 058/523 تن رسيده است.16

استان خراسان جنوبي همواره داراي موقعيت جغرافياي سياسي مهمي بوده است. در حال حاضر نيز وجود انواع جاذبه‌هاي طبيعي، تاريخي و فرهنگي در كنار توسعه اقتصادي و اجتماعي، مي‌تواند اين استان را به يكي از استان‌هاي توسعه يافته بدل سازد.

 

مآخذ:

  1. سازمان نقشه‌برداري كشور. اطلس نقشه و اطلاعات مكاني (استان خراسان جنوبي). تهران: سازمان نقشه‌برداري كشور (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1384، ص1.
  2. سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. اطلس راهنماي استان‌هاي ايران. تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1384، ص25.
  3. دفتر تقسيمات كشوري. نقشه و جدول تقسيمات كشوري. تهران: دفتر تقسيمات كشور، 1384.
  4. سازمان پژوهش و برنامه‌ريزي آموزشي. جغرافياي استان خراسان جنوبي. تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌هاي درسي ايران، 1384، ص3.
  5. اطلس نقشه و اطلاعات مكاني (استان خراسان جنوبي). همان. ص2.
  6. جغرافياي استان خراسان جنوبي. همان. ص5-3.
  7. همان. ص 10 و 11.
  8. سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. فرهنگ جغرافيايي رودهاي كشور. تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1383، ص254.
  9. جغرافياي استان خراسان جنوبي. همان. ص 21 و 22.
  10. همان. ص 54-51.
  11. لسترنج، گاي. جغرافياي تاريخي سرزمين‌هاي خلافت شرقي. تهران: شركت انتشارات علمي و فرهنگي، 1383، ص377.
  12. ناصر خسرو. سفرنامه. به كوشش دكتر محمد دبيرسياقي، تهران: زوار، 1384، ص171.
  13. مستوفي قزويني، حمدالله. نزهۀالقلوب. به تصحيح و تحشيه دكتر محمد دبيرسياقي، قزوين: حديث امروز، 1381، ص 208 و 209.
  14. دفتر تقسيمات كشوري. نقشه و جدول تقسيمات كشوري. تهران: وزارت كشور، 1383.
  15. مركز آمار ايران. سالنامه آماري كشور. تهران: مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1383، ص 86.
  16. جغرافياي استان خراسان جنوبي. همان. ص 66.

[1].  Tunocain

غلامحسین تکمیل‌همایون