Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

خراسان رضوي، استاني در شمال شرقي ايران، به مركزيت شهر مشهد (← مشهد).

اين استان از شمال با كشور تركمنستان و استان خراسان شمالي، از شرق با كشور افغانستان، از جنوب با استان خراسان جنوبي، از جنوب غرب با استان يزد و از غرب با استان سمنان همسايه است.1

خراسان رضوي با مختصات جغرافيايي '13 ˚56 تا '16 ˚61 طول شرقي و '08 ˚33 تا '43 ˚37 عرض شمالي و 692/145112 كم‍ وسعت، 8/8 درصد از مساحت سرزمين ايران را تشكيل مي‌دهد.2 براساس آخرين تغييرات در تقسيمات كشوري، استان داراي 20 شهرستان، 64 بخش، 161 دهستان و 69 شهر است. اسامي شهرستان‌هاي استان عبارتند از: بردسكن، تايباد، تربت جام، تربت حيدريه، چِناران، خليل آباد، خواف، دَرْگَز، رَشْتْخوار، سبزوار، سَرَخْس، فردوس، فريمان، قوچان، كاشْمَر، كَلات، گُناباد، مشهد، نيشابور، مه ولات (به مركزيت فيض آباد).3

در نقشه جغرافيايي طبيعي استان، سه رشته كوه با جهت شمال غربي ـ جنوب شرقي به نام‌هاي هزار مسجد، بينالود و جُغَتاي در شمال استان به چشم مي‌خورد كه توسط كَشَف‌رود و رود جَوين از هم جدا شده‌اند. دامنه‌هاي شمالي هزار مسجد، واقع در مرز طبيعي خراسان رضوي با تركمنستان، سرزميني هموار به نظر مي‌آيد و جلگه سرخس در بخش شرقي آن قرار دارد. بلندترين قلة استان به ارتفاع 3211م‍ در كوه‌هاي بينالود، در غرب مركز استان (مشهد) واقع شده است. مسير رود كال شور سبزوار ارتفاعات شمالي خراسان رضوي را از كوه‌هاي مركزي استان جدا مي‌سازد. قله‌هاي مرتفع كوه‌هاي مركزي چهل تن 3013م‍، شاهزاده قاسم 2813م‍، كوه سليماني 2625م‍ و كوه ميان جام 2812م‍ شناسايي شده‌اند. ارتفاعات موجود در مرز جنوب استان با استان خراسان جنوبي را اراضي پستي كه رودهاي كالِ دونَخ و كالِ شور از آن مي‌گذرند، از كوه‌هاي مركزي خراسان رضوي متمايز مي‌كنند.4

رشته كوه‌هاي استان، منشأ سرچشمه رودخانه‌هاي متعددي هستند كه برخي از آنها در داخل استان قرار دارند و سدهايي نظير يَنْگِجَه نيشابور، طُرُق، كارده، فريمان، مدرس، باهز، دهقان و... كه در دهه‌هاي اخير ساخته شده‌اند، مورد بهره‌برداري قرار مي‌گيرند و برخي ديگر از جمله كَشَف‌رود، جام رود به نمكزارها و رودخانه‌هاي مرزي منتهي مي‌شوند.

كالِ شور سبزوار و اترك نيز از جمله رودهايي است كه وارد استان‌هاي همساية غربي (خراسان شمالي و سمنان) مي‌شوند. كوير نمك در مرز مشترك استان‌هاي يزد و خراسان رضوي و كالِ نمكزار در مرز افغانستان نيز مقصد رودهايي با نام‌هاي كالِ شور، كالِ نمك، كالِ دونَخ، كالِ سالار و ... هستند.5

بيش از 60 درصد سطح استان خراسان رضوي را مناطق بياباني و نيمه بياباني فرا گرفته است و از مجموع 20 شهرستان استان، تعداد 13 شهرستان به طور كامل در بيابان واقع شده، يا قسمت‌هايي از آن‌ها بياباني است. گرچه در سال‌هاي اخير با تثبيت شن‌هاي روان و كاشت انواع نهال، سعي در مهار كردن و جلوگيري از گسترش بيابان‌ها شده است، وليكن اين بيابان‌ها به سبب استفاده از انرژي آفتابي و بادي، مواد معدني و حتي توسعه گردشگري در آن‌ها، داراي اثرات مثبتي نيز در استان بوده است.6

در استان خراسان رضوي، مجموعه‌هاي جنگلي چندي، از جمله در ارتفاعات هزار مسجد و بينالود و نيز مراتع مختلفي با درجات خوب و متوسط (حدود 15 درصد) و فقير و خيلي فقير (85 درصد) وجود دارد كه تا حدودي موجب رونق دامداري، از جمله پرورش شتر در مناطق خشك و بياباني شده است.7

اين استان به لحاظ آب و هوايي در معرض تودة هواي سرد قطبي از شمال، تودة هواي مرطوب غربي از مرزهاي غربي و تودة هواي گرم و خشك از مرزهاي جنوبي استان كه در همسايگي كوير مركزي ايران واقع است، قرار دارد. ميزان بارندگي از 100-140 مم‍ در جنوب استان تا 260-300 مم‍ در مناطق كوهستاني متغيير است.8

برخي پتانسيل‌ها و امكانات مساعد طبيعي، استفادة مطلوب از ويژگي‌هاي اقليمي، بهره گيري از آب قنات از گذشته‌هاي دور تا كنون، احداث سد و مهار آب‌هاي سطحي براي مصارف كشاورزي، در مجموع استان را به يكي از قطب‌هاي مهم كشاورزي كشور درآورده است. اين استان به لحاظ تعداد بهره‌برداران كشاورزي، ميزان توليد محصولات زراعي، مساحت اراضي زير كشت، توليد گندم و جو و محصولات باغي و گوشت قرمز و مانند آنها در صدر استان‌هاي كشور جاي گرفته است.9

استان خراسان رضوي به لحاظ فعاليت كارگاه‌ها و مراكز توليدي و صنعتي، به ويژه در دهه‌هاي اخير در آن رشد چشمگيري داشته و در اين زمينه پس از استان‌هاي تهران و اصفهان در صدر استان‌هاي ديگر كشور قرار گرفته است.10 استان به لحاظ موقعيت جغرافيايي و ارتباط با كشورهاي همسايه در زمينه‌هاي مختلف داراي اهميت ويژه‌اي است.

خراسان، سرزميني تاريخي و با مدنيتي كهن است و حدود و ثغور خراسان در گذشته بسيار بيشتر از آن اندازه‌اي است كه امروز در محدوده مرزهاي ايران جاي دارد. در حدودالعالم افزون بر ذكر شهرها و آبادي‌هاي مهم خراسان، فقط 18 بار از سرزمين خراسان نام برده شده و حدود آن بدين شرح بيان شده است:

«ناحيت مشرق وي ]خراسان[ هندوستان است و جنوب وي بعضي از حدود خراسان است و بعضي بيابان كرگس كوه و مغرب وي نواحي گرگانست و حدود غور و شمال وي رود جيحون است. و اين ناحيتيست بزرگ با خواستۀ بسيار و نعمتي فراح. و نزديك ميانه آباداني جهانست و اندروي معدنهاء زرست و سيم و گوهرهايي كه از كوه خيزد. و از اين ناحيت اسب خيزد و مردمان جنگي...».11 حمدالله مستوفي نيز در ذكر «ارباع [نواحي] مملكت خراسان» مي‌گويد: «درو چند شهرست. حدودش با ولايت قُهستان و قومس و مازندران و مَفازة [بيابان] خوارزم پيوسته است...».12

خراسان پس از اسلام نيز آن گونه شهرت و اهميت داشته است كه نام دروازه و راهي كه از بغداد به سوي ايران گشوده مي‌شده است، دروازه و راه خراسان بوده است.13 اين خطه مقر و پايگاه حكومتي مأمون، فرزند ‌هارون الرشيد خليفه مقتدر عباسي بوده است و نيز مدفن خود خليفه. عزيمت امام هشتم شيعيان جهان حضرت امام رضا(ع) به خراسان و وجود مرقد مطهر ايشان در نزديكي شهر باستاني توس، خطه خراسان را پرآوازه‌تر ساخت، به گونه‌اي كه در حال حاضر شهر زيارتي مشهد مقدس، پس از مكه معظمه بزرگ ترين قطب زيارتي در جهان اسلام است.13

در 1383 و در طرح تقسيم استان خراسان به سه استان، در شمال (به مركزيت بجنورد)، در جنوب (به مركزيت بيرجند) و در مرکز (به مرکزيت مشهد)، قسمت مركزي استان، به احترام حضرت امام رضا(ع)، «خراسان رضوي» نام گرفت.14

جمعيت شهرستان‌هايي كه خراسان رضوي را تشكيل مي‌دهند، در سرشماري 1375، مجموعاً 428/789/4 تن بوده است كه با توجه به رشد طبيعي جمعيت و مهاجرپذيري، به ويژه در شهر مشهد، جمعيت استان در سرشماري 1385 بسيار بيشتر از جمعيت آن در 1375 خواهد بود. جمعيت مركز استان (شهر مشهد) در 1375 تعداد 1887405 تن بوده كه طبق پيش بيني‌هاي آماري در 1384 به 2070604 تن رسيده است.15

استان خراسان (مجموعة سه استان رضوي، شمالي و جنوبي كنوني) در 1316 با نام استان نهم تأسيس شد و در 1339 نام تاريخي آن (خراسان) مجدداً رسميت يافت.16

 

مآخذ:

  1. سازمان نقشه‌برداري كشور. اطلس نقشه و اطلاعات مكاني (استان خراسان رضوي). تهران: سازمان نقشه‌برداري كشور (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1384، ص1.
  2. سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. اطلس راهنماي استان‌هاي ايران. تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1384، ص 23.
  3. دفتر تقسيمات كشوري. نقشه و جدول تقسيمات كشوري. تهران: وزارت كشور، 1384.
  4. گيتاشناسي (واحد پژوهش و تأليف). اطلس گيتاشناسي استان‌هاي ايران. تهران: گيتاشناسي، 1383، ص110 و 111 (نقشه طبيعي استان خراسان رضوي).
  5. همان؛ سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. فرهنگ جغرافيايي رودهاي كشور. (حوضه آبريز درياي خزر). تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1382، ص 273؛ سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. فرهنگ جغرافيايي رودهاي كشور. ( حوضه آبريز ايران مركزي.) تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1383، ص 110 و 111.
  6. سازمان پژوهش و برنامه‌ريزي آموزشي. جغرافياي استان خراسان رضوي. تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌هاي درسي ايران، 1384، ص 339–29.
  7. همان. ص 34، 39 و 40.
  8. همان. ص 8 و 12.
  9. مركز آمار ايران. سالنامه آماري كشور (1383). تهران: مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1384، ص 163، 175، 176 و 215.
  10. همان. ص 288، 290، 299.
  11. حدودالعالم من المشرق الي المغرب. به كوشش دكتر منوچهر ستوده، تهران: كتابخانه طهوري، 1362، ص 88.
  12. مستوفي قزويني، حمدالله. نزهۀالقلوب. به كوشش دكتر محمد دبيرسياقي، قزوين: حديث امروز، 1381، ص 211.
  13. لسترنج، گاي. جغرافياي تاريخي سرزمين‌هاي خلافت شرقي. تهران: شركت انتشارات علمي و فرهنگي، 1383، ص 92.
  14. دفتر تقسيمات كشوري. تقسيمات كشوري. (دفترك). تهران: وزارت كشور، 1383.
  15. الف: منبع 6. ص 58.

    ب: مركز آمار ايران. بازسازي و برآورد جمعيت شهرستان‌هاي كشور. تهران: مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1382، ص 101 و 104.
  16. اميراحمديان، بهرام. تقسيمات كشوري. تهران: دفتر پژوهش‌هاي فرهنگي، 1383، ص91 و 98.
    غلامحسین تکمیل‌همایون