Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

خراسان شمالي، استاني در شمال شرقي ايران، به مركزيت شهر بجنورد (← بجنورد).

اين استان از شمال با كشور تركمنستان، از شرق و جنوب با استان خراسان جنوبي، از جنوب غرب با استان سمنان و از غرب با استان گلستان همسايه است.1 خراسان شمالي با مختصات جغرافيايي 53َ˚55 تا 26َ˚58 طول شرقي و 34َ˚36 تا 17َ˚38 عرض شمالي داراي 398/3 2800كم‍ وسعت است كه 6/1 درصد از مساحت كل كشور را تشكيل مي‌دهد.2 براساس آخرين تغييرات در تقسيمات كشوري، استان داراي 6 شهرستان، 15 بخش، 40 دهستان و 15 شهر است. شهرستان‌هاي استان عبارتند از: فاروج، شيروان، اسفراين، جاجَرم، بجنورد و مانه و سَمْلَقان (به مركزيت آشخانه).3

استان خراسان شمالي يكي از مناطق كوهستاني ايران است و بيشتر نقاط آن بيش از يك هزار متر ارتفاع دارند. اين استان را به لحاظ وجود ناهمواري‌ها و شكل زمين در پهنة جغرافيايي آن، مي‌توان به دو ناحيه كوهستاني و پست تقسيم كرد. قسمت نسبتاً كم وسعتي از سطح استان كه در شمال غرب (بخش‌هايي از مركز و شرق شهرستان مانه و سَمْلَقان) و جنوب (بخش‌هايي از جنوب شهرستان‌هاي جاجرم و اسفراين) واقع شده‌اند، داراي ارتفاع نسبتاً كمي هستند كه بعضاً به 400م‍ (روستاي تازه آب در حاشيه اترك واقع در غرب شهرستان مانه و سملقان) نيز مي‌رسد. مناطق كم ارتفاع مذكور در واقع دشت‌هاي غالباً حاصلخيز استان هستند، اما برخي هم مانند دشت جاجرم به علت كمبود آب و نامناسب بودن خاك، برخلاف دشت‌هاي مركزي و شمالي، حاصلخيز نيستند. بقيه نقاط استان را ارتفاعات متعددي تشكيل داده‌اند كه مرتفع ترين آن‌ها قلۀ شاه جهان (در رشته كوه آلاداغ) به بلندي 3051م‍ است، كه در جنوب شرق استان قرار دارد.4 نواحي كوهستاني استان خراسان شمالي از دو رشته كوه اصلي به نام‌هاي كُپِّه داغ در شمال و آلاداغ (الله داغ) در حدود مركز و بخشي از جنوب شرق استان تشكيل شده است.

كُپِّه داغ با داشتن جهت شمالي غربي ـ جنوبي شرقي و وجود گسل‌هاي متعدد و نداشتن فعاليت آتش فشاني، با گسل عشق آباد (كپه داغ) از دشت‌هاي پست كشور تركمنستان و با بستر رود اترك و دشت‌هايي كه از شرق استان (شهرستان فاروج و شيروان) تا بجنورد و مانه و سملقان كشيده شده است، از كوه‌هاي آلاداغ جدا مي‌شود. رشته كوه‌هاي بوزداغ، كَمَرسارو، زَرْنا يا زَرْنِه و تپه رو در مجموعه كُپِّه داغ قرار دارند. بلندترين قله رشته كوه كُپِّه داغ به ارتفاع 2949م‍ در شمال شرق استان در مرز تركمنستان واقع است. آلاداغ نيز توده‌اي كوهستاني با جهت غربي ـ شرقي است كه استان را به دو قسمت شمالي و جنوبي تقسيم مي‌كند. جبهة شمالي آلاداغ با پرتگاه‌هاي گسلي با رود اترك و جبهۀ جنوبي آن نيز از طريق گسل با دشت جاجرم مرتبط مي‌شود.5 مجموعة اين گسل‌ها خراسان شمالي را به صورت يكي از مناطق زلزله‌خيز ايران با درجه خطر خيلي بالا و بالا در آورده است.6

شمال استان خراسان شمالي در حوضة آبريز درياي خزر (زير حوضة اترك) و جنوب آن در حوضة آبريز ايران مركزي (زيرحوضة كوير مركزي) قرار دارد. در اين زيرحوضه‌ها رودخانه متعددي جاري هستند كه از كوه‌هاي كُپِّه داغ، آلاداغ و حتي از ارتفاعات خارج از استان سرچشمه مي‌گيرند، و نهايتاً به درياي خزر و يا كوير مركزي منتهي مي‌ريزند. اترك كه مهم ترين رود استان است، از ارتفاعات استان همسايه (خراسان رضوي) سرچشمه گرفته و پس از عبور از استان و دريافت آب از رودخانه‌هايي كه از كُپِّه داغ و آلاداغ جاري هستند، وارد استان گلستان مي‌شود. كال شور جاجرم نيز مهم‌ترين رود در جنوب استان است كه پس از دريافت آب از رودخانه‌هايي كه از آلاداغ به سوي جبهة جنوبي روان هستند، وارد استان سمنان شده و در پايان، به داخل كوير مركزي ايران فرود مي‌رود.7

استان خراسان شمالي داراي آب و هواي متنوع سرد كوهستاني (در نواحي مرتفع آلاداغ و كُپِّه داغ)، معتدل كوهستاني (در شهرستان‌هاي شيروان، فاروج، اسفراين، مانه و سَمْلَقان و شمال شهرستان جاجرم) و نيمه بياباني (در قسمت غربي شهرستان مانه و سَمْلَقان، در همسايگي استان گلستان و نيز جنوب استان) است. ميانگين ميزان بارندگي ساليانه نيز با توجه به تقسيم‌بندي آب و هوايي، از 120مم‍ در جنوب استان (جاجرم) شروع مي‌شود و به 320 مم‍ در مناطق سرد كوهستاني مي‌رسد. پوشش گياهي استان نيز تنوعي را از جنگل‌هاي انبوه و تنك در مناطق پرباران و مراتع مناسب در دامنه‌هاي ارتفاعات استان گرفته تا اراضي شور و كويري نواحي جنوبي نشان مي‌دهد. اين ويژگي‌هاي اقليمي و برخورداري مناطق مختلف استان از مراتع نسبتاً خوب، موجب فعاليت بيش از 40 درصد مردم استان در بخش كشاورزي و دامداري شده است. احداث كارخانه‌هاي گوناگون در شهرستان‌هاي مختلف استان كه تا 1383 تعداد آن به 120 واحد مي‌رسيد، زمينه‌هاي مناسبي را براي اشتغال در بخش صنعت و خدمات فراهم ساخته است.8 سرزميني كه امروز از آن به نام خراسان شمالي ياد مي‌شود، همواره به دليل موقعيت جغرافيايي خود، گذرگاه و سكونتگاه اقوام و طوايف مختلف بوده است و برخي از شهرهاي آن داراي سابقة تمدني نسبتاً طولاني بوده‌اند.9

در حدودالعالم از برخي شهرهاي خراسان ياد كرده است، مثلاً جاجرم را شهري «بر راه گرگان» و اسفراين (بسراين) را شهري «آبادان و با نعمت» ياد كرده است.10 حمدالله مستوفي قزويني نيز در «ذكر اَرْباع [نواحي] الملكت خراسان» اسفراين و جاجرم را شهرهايي آباد معرفي كرده است.11

استان خراسان شمالي با تقسيم استان خراسان در 1383، تأسيس گرديد. جمعيت شهرستان‌هايي كه امروز خراسان شمالي را تشكيل مي‌دهند، در سرشماري 1375 در مجموع 646/732 تن بوده است كه طبق برآوردهاي انجام گرفته، اين تعداد جمعيت در 1383 به 805649 تن رسيده است.12

جاذبه‌هاي گردشگري در جغرافيا و طبيعت بكر و زيبا، آثار تاريخي، فرهنگي و مذهبي، تنوع قوميت‌ها، مانند كرد و ترك و تركمن، كه در طول تاريخ در كنار هم زندگي مشترك و تفاهم‌آميزي داشته‌اند، توليد صنايع دستي گوناگون، وجود فرودگاه در مركز استان، عبور راه آهن تهران ـ مشهد از جنوب استان و راه آسفالتة درجة يك از مركز و شهرهاي شمالي آن و عبور ميليون‌ها زائر شهر مقدس مشهد از اين راه‌ها خراسان شمالي را براي توسعه گردشگري مستعد ساخته است.13

 

مآخذ:

  1. سازمان نقشه‌برداري كشور. اطلس نقشه و اطلاعات مكاني (استان خراسان شمالي). چ1، تهران: سازمان نقشه‌برداري كشور (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1384، ص1.
  2. سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. اطلس راهنماي استان‌هاي ايران. تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح  (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1384، ص 27.
  3. دفتر تقسيمات كشوري. نقشه و جدول تقسيمات كشوري. تهران: وزارت كشور، 1384.
  4. سازمان پژوهش و برنامه‌ريزي آموزشي. جغرافياي استان خراسان شمالي. تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌هاي درسي ايران، 1384، ص4.
  5. همان. ص 7-5؛ سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. فرهنگ جغرافيايي كوه‌هاي كشور. تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1379، ص 2، 3، 9، 152.
  6. سازمان نقشه‌برداري كشور. اطلس ملي ايران (اطلس زمين‌شناسي)(نگارش دوم). تهران: سازمان نقشه‌برداري كشور (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1382، ص 45.
  7. سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. فرهنگ جغرافيايي رودهاي كشور. (حوضه آبريز درياي خزر). چ1. تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1382، ص 273 و (نقشه شماره 1 و 27 (پيوست)؛ سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. فرهنگ جغرافيايي رودهاي كشور. ( حوضه آبريز ايران مركزي). چ1. تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1383، ص 112  و نقشه شماره 16 (پيوست‌ها)
  8. جغرافياي استان خراسان شمالي. همان. ص 61-56.
  9. همان. ص 14.
  10. حدودالعالم من المشرق الي المغرب. به كوشش دكتر منوچهر ستوده، تهران: كتابخانه طهوري, 1362، ص 89.
  11. مستوفي‌قزويني، حمدالله. نزهۀالقلوب. به كوشش دكتر محمد دبيرسياقي، قزوين: حديث امروز، 1381، ص 213 و 214.
  12. جغرافياي استان خراسان شمالي. همان. ص50.
  13. همان. ص 75-64.
غلامحسین تکمیل‌همایون