Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

خرمشهر، مركز شهرستان و شهري به همين نام، واقع در استان خوزستان، در جنوب غربي ايران و در مرز آبي با كشور عراق.

شهرستان خرمشهر از غرب با كشور عراق، از جنوب با شهرستان آبادان، از شرق با شهرستان شادگان، از شمال با شهرستان اهواز همسايه است1 و برابر با آخرين تقسيمات كشوري اين شهرستان داراي 2 بخش، 3 شهر و 4 دهستان است.2

شهر خرمشهر با مختصات جغرافيايي ً00 َ11 ْ48 طول شرقي و ً15 َ26 ْ30 عرض شمالي و ارتفاع 3 متر از سطح دريا3 با آب و هوايي بسيار گرم و مرطوب در تابستان‌ها و خنك و مناسب در  زمستان‌ها، در كنار رود مرزي اروندرود واقع است.4 رود كارون، از اين شهر مي‌گذرد و سپس شاخه‌اي از آن به بهمن‌شير و شاخه‌اي ديگر به اروندرود مي‌پيوندد. خرمشهر در منطقة بياباني استان خوزستان و با ميانگين بارندگي كمتر از 200 ميلي‌متر (كمترين حد بارندگي در استان) واقع شده است.5 خرمشهر در فاصلة حدود 125 كم از سه مسير آزاد راه و جادة درجه يك با اهواز (مركز استان) مرتبط است و با تهران نيز حدود 994 كم فاصله دارد.6 طول راه هوايي خرمشهر ـ  تهران نيز 660 كم است.7 بندر خرمشهر با اهواز و تهران و بسياري از شهرهاي كشور با راه آهن متصل است و از طريق راه آبي نيز به عنوان يكي از بندرهاي مهم اقتصادي كشور، با بسياري از بندرهاي داخلي و نيز كشورهاي خارجي ارتباط دارد. از خرمشهر در منابع تاريخي با نام‌هاي بندر خاراكس، بيان، خاراكس اسپاسيني و محمره ياد شده،8 اما اين‌كه اين شهر دقيقاً جانشين كدام يك از اين شهرها و يا شهرهاي ديگري كه در منابع ديگر با نام‌هاي ناژينو، اگينس و پيان يا بيان، شهرت داشته‌اند و بنيانگذاري آن‌ها را به عيلاميان و هخامنشيان نسبت مي‌دهند، شده است. جاي ترديد وجود دارد،9 اما لسترنج محل كنوني بندرمحمره (خرمشهر) را در كنار نهر حفار در جاي سابق شهر بيان مي‌داند.10 به هر حال پس از پايان يافتن عمر تاريخي آن شهرها، در دوران قدرتمندي طايفة بني كعب نام «محمره» بر اين شهر نهاده شد كه واژه‌اي عربي و به معني سرخ كننده است.11 از ميان شرح دلايل اين نامگذاري، سرخ بودن آب كارون در اين منطقه پذيرفتني‌تر مي‌نمايد. در 1314 شمسي با تصويب هيأت دولت وقت نام محمره به خرمشهر تغيير يافت12 و آن هنگامي بود كه اين شهر كوچك كه در يكي دو سدة قبل روستايي بيش نبود، با احداث راههاي مواصلاتي، كشف و احداث پالايشگاه و تأسيسات مختلف شهري در منطقه، به يك بندر مهم و جذب كنندة جمعيت تبديل شده بود. خرمشهر به دليل موقعيت حساس و پر اهميت خود در منطقة مرزي، در عمر نسبتاً كوتاه خود، شاهد حوادث تاريخي ويرانگري بوده است. اين شهر در مراحل نخستين رشد خود، همواره از سوي حكام دست نشاندة بغداد و بصره مورد حمله قرار مي‌گرفت تا رقيبي براي بصره نباشد و از همين رو با كشيدن حصاري به دور آن به «كوت المحمره» شهرت يافت.13 در قرن هجدهم، خرمشهر هم توسط عثماني‌ها و هم از سوي انگليس‌ اشغال شد14 و در جنگ جهاني اول و دوم نيز از تعرض مصون نماند و حتي در جريان ملي شدن صنعت نفت به هنگام زمامداري دكتر مصدق، بارها از سوي انگليسي‌ها مورد تهديد واقع شد و بالاخره در جنگ مصيبت‌بار ايران و عراق حدود 22 ماه در اشغال نيروهاي تجاوزگر بعثي قرار گرفت و شهر به ويرانه‌اي بدل گشت. خرمشهر بالاخره در سوم خرداد 1361ش پس از جان‌فشاني‌هاي بسيار آزاد شد و از همين رو اين شهر مدتي نيز لقب «خونين‌شهر» به خود گرفت. پس از پايان جنگ، خرمشهر به عنوان نشانة پايداري و مقاومت مردم ايران، وارد مرحلة جديدي از سازندگي و عمران خود شد، به گونه‌اي كه اين شهر خالي از سكنه در سرشماري 1365، به شهري با 105636 تن در سرشماري 1375 درآمد15 و طبق برآوردهاي انجام گرفته، جمعيت اين شهر در 1384 به 142506 تن رسيده است.16 شغل عمدة مردم شهر، كار در بخش‌هاي خدمات و كشاورزي به ويژه فعاليت در كشت خرما و مركبات است.

 

مآخذ:

  1. مؤسسة گيتاشناسي. اطلس گيتاشناسي استان‌هاي كشور. تهران: گيتاشناسي، 1383، ص 117.
  2. دفتر تقسيمات كشوري. نشرية عناصر و واحدهاي تقسيمات كشوري. تهران: دفتر تقسيمات كشوري (وزارت كشور)، 1384.
  3. جعفري، عباس. شناسنامة جغرافياي طبيعي ايران. چ1، تهران: گيتاشناسي، 1360، ص 8 و 21.
  4. سازمان نقشه‌برداري كشور (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور). اطلس زمين‌شناسي (اطلس ملي ايران). نگارش دوم، چ1، تهران: سازمان نقشه‌برداري كشور، 1382، ص13.
  5.  سازمان پژوهش‌ و برنامه‌ريزي آموزشي ، جغرافياي استان خوزستان. چ3، تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌هاي درسي ايران، 1381، ص11-13.
  6. سازمان نقشه‌برداري كشور. نقشة راه‌هاي ايران. تهران: سازمان نقشه‌برداري كشور (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1380.
  7. جعفري. ص21.
  8. چكنگي، عليرضا. فرهنگنامة تطبيقي نام‌هاي قديم و جديد مكان‌هاي جغرافيايي ايران و نواحي مجاور. چ 1، مشهد: بنياد پژوهش‌هاي اسلامي، 1378، ص 195.
  9. افشار سيستاني، ايرج. پژوهش در نام‌ شهرهاي ايران. چ2، تهران: روزنه، 1382، 293 و 294.
  10. لسترنج، گاي. جغرافياي تاريخي سرزمين‌هاي خلافت شرقي. ترجمة محمود عرفان. چ 6، تهران: شركت انتشارات علمي و فرهنگي، 1383، ص 52.

    Lestrange, G. The Lands of the Eastern Caliphate. Cambridge: University Press, 1905, P. 48.
  11. افشارسيستاني. همان. ص293.
  12. همان. ص294.
  13. نهچيري، عبدالحسين. جغرافياي تاريخي شهرها. به كوشش ژاله راستاني، چ1، تهران: مدرسه، 1370، ص350.
  14. حقيقت، عبدالرفيع. فرهنگ تاريخي و جغرافيايي شهرستان‌هاي ايران. چ1، تهران: كومش، 1376، ص201.
  15. نورالهي، طه. توزيع و طبقه‌بندي جمعيت شهرهاي ايران در سرشماري‌هاي 75-1335. تهران: مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1382، ص 248 و 269.
  16. مركز آمار ايران. بازسازي و برآورد جمعيت شهرستان‌هاي كشور. تهران: مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1382، ص 113.
    غلامحسین تکمیل‌همایون