Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

خرم‌آباد، مركز استان لرستان و مركز شهرستاني به همين نام در غرب ايران.

شهرستان خرم‌آباد برابر آخرين تغييرات در تقسيمات كشوري، داراي 6 بخش، 6 شهر و 22 دهستان است. اين شهرستان از شمال با شهرستان‌هاي دلفان، سلسله و بروجرد از شرق با شهرستان‌هاي دورود و اليگودرز، از جنوب با شهرستان‌هاي ذرفول و انديمشك در استان خوزستان و از غرب و جنوب غرب با شهرستان‌هاي كوهدشت و پل‌ دختر همسايه است.1

شهر خرم‌آباد با مختصات جغرافيايي ً15 َ21 ْ48 طول شرقي و ً15 َ29 ْ33 عرض شمالي و ارتفاع 1200 متر از سطح دريا با ميانگين حداكثر دما 5/25 درجة سانتي‌گراد و ميانگين حداقل آن 4/9 درجة سانتي‌گراد و ميانگين دماي سالانة آن 4/17 درجة سانتي‌گراد و ميانگين بارندگي سالانه 490 ميلي‌متر و با 42 روز يخبندان در سال،2 در فاصلة 499 كيلومتري تهران قرار دارد.3

خرم‌آباد در دامنة جنوبي سفيد كوه به ارتفاع 3060 متر و در دشتي حاصلخيز كه توسط چند رود آبياري مي‌شود واقع است. امكانات نسبتاً مساعد طبيعي، موجب رونق كشاورزي و دامداري و صنايع مرتبط با آن‌ها را در مناطق روستايي و عشايري فراهم ساخته است.

پيش از تأسيس استان لرستان، خرم‌آباد، شهرستاني بود از توابع استان ششم (خوزستان) كه در 1336ش به عنوان مركز فرمانداري كل و در 1352ش  به عنوان مركز استان جديدي به نام لرستان برگزيده شد.4 انتخاب خرم‌آباد به عنوان مركز فرمانداري كل و استان، موجب توسعة شهر و عامل جذب جمعيت از نقاط مختلف استان به اين شهر گرديد.

ظاهراً خرم‌آباد در كنار و يا در بستر شهري تاريخي به نام شاپورخواست واقع است كه: «در قديم در جنوب بروجرد واقع بود و راهي كه از نهاوند به اصفهان مي‌رفت به دو شبعه تقسيم مي‌شد؛ شعبة راست به شاپورخواست و شعبة چپ- كه جادة اصلي بود- به سمت شرق به كرج ابودلف مي‌رفت. اين شهر در زمان ابن‌حوقل (قر.4 هـ.) به سبب خرماي خود معروف بود. در همين قرن شاپورخواست و بروجرد و نهاوند تحت سلطة حسنويه پيشواي كردان- كه دولت خود را در دينور مستقر ساخته بود- درآمد. در زمان حمدالله مستوفي (اوايل قر. 80 هـ.) شهر مزبور خراب گرديده به صورت شهري ساده درآمده بود».5

حمدالله مستوفي در نزهةالقلوب از اين شهر به نام خرما‌آباد ياد مي‌كند كه در آن خرما بسيار است؛6 اما شاپورخواست و خرم‌آباد را يكي نمي‌داند.7 در حدود العالم من المشرق الي المغرب به عنوان قديمي‌ترين اثر جغرافيايي بر جاي مانده به زبان فارسي از شاپورخواست با نام «سار جلست» ياد شده است8 و نامي از خرماآباد يا خرم‌آباد به عنوان شهري در لرستان برده نشده است. لسترنج هم در اين باره مي‌نويسد: خرم‌آباد را، كه از زمان امير تيمور مهم‌ترين نقطة لر كوچك بعد از بروجرد به شمار آمده، هيچ‌كدام از جغرافي‌نويسان عرب در قرون وسطي نام نبرده‌اند، ولي بسياري اظهار عقيده كرده‌اند كه شايد خرم‌آباد همان شاپورخواست باشد كه قبل از اين تاريخ مكرر نام آن ذكر شده است. اما آن‌چه خطاي اين رأي را معلوم مي‌كند اين است كه حمدالله مستوفي هر كدام از آن دو اسم را جداگانه ذكر كرده، به علاوه محل شاپورخواست را نيز معين نموده است9 و بالاخره مسعود كيهان در جغرافياي مفصل ايران مي‌گويد: تنها شهر لرستان، خرم‌آباد و آن قصبه‌اي است كه در حدود پنج‌هزار نفر جمعيت دارد و در درة تنگي واقع شده كه كشگان رود از آن مي‌گذرد. خرم‌آباد در اطراف تپه‌اي بنا شده كه در بالاي آن آثار خرابه‌هاي قديمي ديده مي‌شود و ظاهراً در دوره‌هاي قديم مركز توقف قشون براي محافظت اطراف بوده است.10 وي در ادامه مي‌نويسد: خرم‌آباد از نظر نظامي كليد خوزستان و لرستان محسوب مي‌شود. در زمان مسلمين به واسطة اهميت تجارتي راهي از آن به طرف شمال و راهي به خوزستان ساختند و پل‌هايي نيز بر روي رودخانه‌ها بوده كه فلاً خراب و بقاياي كمي از آن‌ها باقي است. در مركز لرستان در سر راه خرم‌آباد به سيمره قلعه‌اي موسوم به ناصرآباد قرار گرفته كه مركز رؤساي ايل بوده، در كوه‌هاي جنوب خرم‌آباد در نقطه‌اي موسوم به قهر در مرتع طوايف ديركوند، خرابه‌هاي شهر كوچكي از زمان ساسانيان موجود [است] و آثاري در كوه‌هاي آن ديده مي‌شود كه متعلق به چند هزار سال قبل است. بين رود كشگان و شهر خرم‌آباد در بالاي تپة مرتفعي قلعة خرابه‌اي بوده كه جديداً آن را تعمير و تبديل به سربازخانه كرده‌اند. سابقاً اسم قلعة مزبور فلك الافلاك بوده است».11 علاوه بر قلعة مذكور، پل تاريخي كشكان، سنگ نوشتة تاريخي خرم‌آباد، منارة آجري، آبشار وارك، مقبرة زيد بن علي، مسجد امام، بقعة خورشيد، كاروانسراي گوشه و... از ديگر آثار بر جاي مانده از گذشته هستند كه همراه با آثار و جلوه‌هاي طبيعي اطراف شهر، از نقاط ديدني خرم‌آباد محسوب مي‌شوند.12

جمعيت خرم‌آباد در سرشماري 1375ش، تعداد 272815 تن بود كه طبق برآوردهاي انجام شده به 313177 تن در 1384ش رسيده است.14

 

مآخذ:

  1. دفتر تقسيمات كشوري. نقشه و جدول تقسيمات كشوري. تهران: وزارت كشور، 1383.
  2. جعفري، عباس. گيتاشناسي ايران. ج3، دايرةالمعارف جغرافيايي ايران. چ1، تهران: 1379، گيتاشناسي، ص465.
  3. سازمان نقشه‌برداري كشور. نقشة راههاي كشور. تهران: 1380، سازمان نقشه‌برداري كشور.
  4. دفتر تقسيمات كشوري. نگاهي به سير تقسيمات كشوري در ايران. تهران: وزارت كشور، 1383، (بروشور).
  5. معين، محمد. فرهنگ فارسي. ج5: اعلام، چ5، تهران: 1362، اميركبير، ص855 (ذيل نام شاپورخواست).
  6. مستوفي قزويني، حمدالله. نزهةالقلوب. ص114.
  7. همان. همان‌جا.
  8. حدود العالم من المشرق الي المغرب. به كوشش دكتر منوچهر ستوده، تهران: 1362، طهوري، ص31.
  9. لسترنج،گاي. جغرافياي تاريخي سرزمين‌هاي خلافت شرقي. چ6، تهران: 1383، شركت انتشارات علمي و فرهنگي، ص217.
  10. كيهان، مسعود. جغرافياي مفصل ايران. ج2، سياسي. تهران: 1311، كتابخانة ابن‌سينا، ص463،462.
  11. همان. همان‌جا.
  12. مؤسسة گيتاشناسي. (واحد پژوهش و تأليف).  اطلس گيتاشناسي استان‌هاي ايران. چ1، تهران: 1383، گيتاشناسي، ص173.
  13. مركز آمار ايران. (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور). بازسازي و برآورد جمعيت شهرستان‌هاي كشور. تهران: 1382، مركز آمار ايران ، ص209و210.
    غلامحسین تکمیل‌همایون