Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

خرم دينان، عنوان فرقه‌اي ديني ايراني كه بر ضد خلفاي عباسي برپا خاستند.

خرم دين تركيبي است فارسي به مانند به دينان1 (زرتشتيان) كه بر خلاف نظر برخي از روستاي خرّم اردبيل گرفته نشده2 و عنوان ديني است كه از 118ق / 736م در منابع آمده است3 خرم‌دينان عليه عباسيان و به خونخواهي ابومسلم خراساني (137ق / 754م)4 قيام كردند و در قيام سنباد5 حضور داشته و در اصفهان و جرجان نيز خروج كردند6 و بر جرجان غلبه يافتند.7 شورش خرم‌دينان در آذربايجان در زمان هارون‌الرشيد به سختي سركوب شد.8 (193ق / 808) بعد از جدال‌هاي دروني ميان خرم‌دينان بر سر رياست در بَذ، از مناطق كوهستاني مراغه، بابك خرّمي به رهبري خرم دينان رسيد.9 (200 ق / 815 م)

خرم دينان منحصر به پيروان بابك در آذربايجان نبوده‌اند بلكه در نواحي ديگر ايران خصوصاً در مركز و اطراف اصفهان و سرزمين جبال پراكنده بودند.10 نخستين اقدام جدي براي سركوب بابك خرم دين در زمان مأمون (204 ق / 819) صورت گرفت.11 پس از آن، افشين شاهزادة اشروسنه با سمت والي‌گري آذربايجان و ارمنستان در جنگ با خرم‌دينان، قلعة بذ را تسخير و بابك را دستگير كرد.12 بابك در سامرا به دستور خليفه با شكنجة بسيار به دار آويخته شد (223ق/838م).13 پس از او نيز جنبش خرم‌دينان ادامه يافت.14 اگر چه ميزان پايبندي بابك به عقايد خرمي مشخص نيست، اما ادامه و توفيق نسبي جنبش 20 سالة او نه در جاذبه‌هاي اعتقادي، بلكه در وجود زمينه‌هاي اجتماعي و سياسي آن عهد بوده است.15 توصيف منابع دربارة عقايد خرم دينان، كه آن را مزدكي، مزدايي، رافضي و اباحي و الحادي خوانده‌اند، خالي از تعصب و دشمني نيست.

انتشار دين اسلام، اختلاف ميان رؤساي خرم دينان، نداشتن روابط محكم با يكديگر، تقسيم به دسته‌هاي كوچك در نواحي مختلف و اختلاف در برخي آراء و تعاليم از دلايل ضعف سياسي آنان است. اعتقاد به تناسخ در ميان آنان بهانه‌اي براي جذب هواخواهان ابومسلم خراساني در شورشي عليه خلفا بود.16 اگر چه منابع از آداب و رسوم مذهبي آنان آگاهي چنداني به دست نمي‌دهند اما بر مي‌آيد كه بر ابومسلم و نوة او، مشهور به كودك دانا، دعا مي‌خواندند و به شراب و شربت تبرك مي‌كردند.17 كودكيّه و كردشاهيّه دو دستة بزرگ‌تر خرم‌دينان هستند و فاطميّه، ابومسلميه، سَنباديه، بابكيه، مازياريه و محمره يا سرخ جامگان و ذقوليّه نيز از ديگر فرق خرم‌دينان هستند.

در ميان جنبش‌هاي دو قرن اول هجري، جنبش خرم‌دينان از حيث زماني و مكاني و كثرت عدد شورشيان و زحمت بر خلفا و عمال ايشان از جنبش‌هاي ديگر مهم‌تر بوده است.

 

مآخذ:

  1. كريستن سن، آرتور. ايران در زمان ساسانيان. ترجمة رشيد ياسمي، تهران: ابن سينا، 1345، ص 338.
  2. مصاحب، غلامحسين. دايرة‌المعارف فارسي. ج 1، تهران: 1345، ذيل خرم‌دينان.
  3. ابن خلدون، عبدالرحمن. مقدمه. كواتزمر، پاريس: 1858، ج3، ص 101.
  4. ابن‌الاثير، عز‌الدين ابوالحسن علي. الكامل في‌التاريخ. به كوشش تورنبرگ، ليدن، 1851-1876، ج 6، ص 39.
  5. يعقوبي، احمدبن ابي يعقوب بن جعفر بن وهب بن واضح، البلدان. طبع دخويه، ليدن، 1892، ص 275.
  6. مسعودي، علي. التنبيه و الاشراف. به كوشش دخويه، ليدن، 1893م، ص 353.
  7. مينوي، مجتبي. مازيار. تهران: 1312، ص 5.
  8. مقدسي، مطهر. البدأ و التاريخ. به كوشش كلمان هوار، پاريس، 1907م، ج 6، ص 103؛ ابن اثير. ج 6، ص 142.
  9. ابن‌النديم، ابوالفرج محمد بن ابي يعقوب اسحق. الفهرست العلوم. به تحقيق رضا تجدد، چاپ تهران، 1356، ص 406-407.
  10. نفيسي، سعيد. بابك خرم‌دين. تهران: 1343، ص 21.
  11. يعقوبي، احمد ابن ابي يعقوب بن جعفر و هب بن واضح، تاريخ يعقوبي. نجف: 1358ق، ج 3، ص 189.
  12. خليفة بن خياط، تاريخ. به كوشش سهيل زكار، دمشق: 1968م، ج 2، ص 788؛ مقدسي، ج 6، ص 117-118.
  13. يعقوبي. ج 3، ص 200؛ خليفه. ج 2، ص 788.
  14. صديقي، غلامحسين. جنبش‌هاي ديني ايراني. در قرن‌هاي دوم و سوم هجري. تهران: پاژنگ، 1372، ص 323، 325.
  15. مادلونگ، ويلفرد. فرقه‌هاي اسلامي. ترجمة ابوالقاسم سري، تهران: 1377، ص 19.
  16. شهرستاني، ابوافتح محمد بن ابوالقاسم عبدالكريم. الملل و النحل. به كوشش و. كورتن، لايپزيگ: 1923، ص 185.
  17. نظام‌الملك، ابوعلي حسن بن علي. سياست‌نامه. به اهتمام سيد عبدالكريم خلخالي، تهران: 1310، ص 176.
حشمت‌اله عزیزی