Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

خوارزمي، ابوعبدالله محمد بن موسي، همان گونه كه محققان معاصر اروپايي نيز بدان معترف‌اند، يكي از بزرگ‌ترين رياضي‌دانان همة اعصار به شمار مي‌آيد كه افزون بر اين در نجوم، گاهشماري، تاريخ و جغرافيا نيز سرآمد بود. خوارزمي در اواخر سدة 2 قمري و هنگامي كه مأمون در مَروْ (امروزه در جنوب جمهوري تركمنستان) مي‌زيست به دربار او پيوست و همراهش به بغداد رفت و احتمالا چندي پس از 232قمري درگذشت. نام رشتة «جبر»  در زبان‌هاي اروپايي (در انگليسي: Algerbra، در فرانسه Algèbre و...) برگرفته از نام كتاب جبر خوارزمي يعني «اَلْجَبْر و المقابلة» است. اين كتاب كهن‌ترين كتاب دربارة جبر و اصولا نخستين كتاب رياضيات دورة اسلامي به شمار مي‌رود. در 1145 ميلادي رابِرْتِ چِسْتِري (انگليسي) كتاب جبر خوارزمي را به لاتيني ترجمه كرد و از طريق همين ترجمه بود كه دانشمندان اروپايي با اين شاخه از رياضيات آشنا شدند. چند سال پس از آن نيز گِرارْدوسِ كِرِمونايي (بزرگ‌ترين مترجم عربي به لاتين در طول تاريخ) ترجمة لاتيني ديگري از اين كتاب فراهم آورد كه به اندازة ترجمة رابرت مشهور نشد. خوارزمي در كتاب جبر خود معادلات درجة اول و دوم را دسته بندي و حل كرد و درستي روش محاسبة ريشه را به روش هندسي ثابت كرد (بسيار شبيه به همان استدلالي كه در كتاب‌هاي درسي كنوني آمده است). متن عربي و ترجمه‌هاي لاتين، انگليسي و فارسي الجبر و المقابلة بارها در نقاط مختلف جهان به چاپ رسيده است. در 1380شمسي نيز يونس كرامتي برگردان فارسي سادة شدة اين كتاب را همراه با شرح كامل مسائل و راه حل آنها به زبان رياضي با عنوان نخستين گام‌هاي جبر در تهران منتشر كرده است.(1) كتاب الجمع و التفريق خوارزمي نيز نخستين كتاب حساب دورة اسلامي و كهن‌ترين كتاب دربارة حساب هندي(=دستگاه شمار و شيوة عدد نويسي رايج كنوني) است كه به دست ما رسيده. ترجمة لاتيني اين كتاب نيز در اروپا شهرت بسيار يافت. از آنجا كه روايت لاتيني با عبارت «Dixit Algorismi»  (ترجمة عبارت عربي «قال الخوارزمي» يعني «خوارزمي گويد») آغاز مي‌شد اروپائيان حساب هندي را آلگوريسم (Algorism) ناميدند. همين اصطلاح بعد‌ها به «فن محاسبه بر اساس شيوه‌اي منظم و مدون» اطلاق شده و امروزه در زبان‌هاي اروپايي (مثلا Algoritm‌ در انگليسي) به همين معني اخير به كار مي‌رود.(1، 2)

زيج خوارزمي نيز از نخستين آثاري است كه در آن برخي جدولها براي توابع مثلثاتي آمده است. مدل سياره‌اي مورد نظر خوارزمي با مدل بطلميوسي تفاوتي آشكار داشت و قاعدتا بيشتر تحت تأثير سنت نجومي هند بود. مجريطي منجم بزرگ اندلسي (اهل مادريد) متن منقحي از اين زيج فراهم آورد. زيج خوارزمي به زبان‌هاي عبري، لاتيني، آلماني و انگليسي ترجمه و شرح شده است.(1، 2) 

 

مآخذ:

  1. كرامتي، يونس. نخستين گام‌هاي جبر. (بازنويسي كتاب الجبر و المقابلة خوارزمي)، تهران: 1380.
  2. كرامتي، يونس.  كارنامة ايرانيان. تهران: 1380، ص 51-59.

یونس کرامتی