Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

خوزستان، استاني در جنوب غربي ايران به مركزيت شهر اهواز (← اهواز).

اين استان از شمال با استان لرستان، از شمال غربي با استان ايلام، از غرب با كشور عراق، از شرق با استان‌هاي چهارمحال و بختياري و كهگيلويه و بويراحمد و از جنوب با خليج فارس همسايه است.1

خوزستان با مختصات جغرافيايي َ57˚29 تا 00َ˚33 عرض شمالي و 40َ˚47 تا 33َ˚50 طول شرقي، و با 63213كم‍ وسعت، 9/3 درصد از مساحت كشور را در برگرفته است.2 براساس آخرين تغييرات در تقسيمات كشوري استان خوزستان داراي 20 شهرستان 46 بخش 124 دهستان و 48 شهر است. شهرستان‌هاي استان عبارتند از: اهواز، ايذه، دزفول، دشت آزادگان (به مركزيت سوسَنْگِرد)، بهبهان، رامْهُرْمُز، مسجد سليمان، بندرماهشهر، خرمشهر، اميديه، آبادان، باغ مَلِك، شوش، شوشتر، انديمشك، لالي، هنديجان، شادگان، رامْشهر، گُتْوَند.3

خوزستان، سرزميني غالباً هموار و در نقشه‌هاي جغرافيايي به نام جلگه خوزستان شناخته شده است. تنها در بخش‌هايي از شمال و شرق استان و در همسايگي استان‌هاي لرستان و چهارمحال و بختياري ارتفاعاتي به چشم مي‌خورد كه بلندترين آن‌ها كوه مِنار با 3701م‍ ارتفاع است كه در مرز شمالي خوزستان و چهارمحال و بختياري و در ارتفاعات زردكوه (از رشته كوه‌هاي زاگرس)، قرار دارد.

گسترة جغرافيايي استان خوزستان داراي اختلاف ارتفاع بسيار است، به گونه‌اي كه از كوه مِنار، كوه مِنْگَشت 3613م‍، كوه كِيْ نو 3512م‍، كوه ماقارون 3459م‍ و سايرارتفاعات شمالي و شرقي كه غالباً بين 1500 تا 2000م‍ ارتفاع دارند، شروع و در مركز جغرافيايي استان به حدود 20م‍ و در سواحل خليج فارس به حدود 2م‍ كاهش مي‌يابد.4

استان خوزستان در حوضة آبريز خليج فارس و درياي عمان و زيرحوضه‌هاي رودهاي كارون، كرخه و جرّاحي ـ زُهره قرار دارد. ارتفاعات استان‌هاي همجوار و ارتفاعات خود استان، سرچشمه و تقويت‌كنندة رودهاي پرآب و متعددي است كه عموماً با پيچ و خم‌هايي به سوي شرق و جنوب و به مقصد خليج فارس روان هستند. رود كارون* پرآب‌ترين و تنها رود قابل كشتيراني ايران، يكي از مهم‌ترين رودهاي خوزستان است كه پس از طي مسافتي طولاني و عبور از مركز استان (اهواز)، سرانجام به رود مرزي اروندرود مي‌پيوندد و به خليج فارس مي‌ريزد. رود ديگر آن دز است كه از ارتفاعات شمالي و از استان لرستان به سوي خوزستان جاري شده و به كارون مي‌پيوندد. رود طولاني و پرآب كرخه يكي ديگر از رودهاي مهم استان، پس از طي مسافتي دراز از استان ايلام وارد قسمت‌هاي شمالي خوزستان مي‌شود و با عبور از سوسنگرد به داخل خاك عراق راه مي‌يابد. (← كرخه). مارون، جرّاحي و هنديجان نيز ديگر جريان‌هاي آبي مهم خوزستان هستند كه از ارتفاعات جنوب شرقي اين استان و نيز از ارتفاعات استان كهگيلويه و بويراحمد سرچشمه مي‌گيرند و سرانجام به خليج‌فارس مي‌ريزند.5 جريان طبيعي آب رودخانه‌ها و منابع آبي سدهاي كرخه، دز، مسجدسليمان و شهيد عباسپور (كارون يك) و خاك مناسب، به‌ويژه در شمال استان كه دور از شوره‌زارهاي مجاور دريا واقع شده‌اند، كشاورزي خوزستان را شكوفا و پررونق كرده است. فعاليت‌هاي دامداري در كوهپايه‌هاي شمالي و شرقي استان و در مناطق كوهستاني نيز بخش مهمي از توليدات اقتصادي استان خوزستان را شكل مي‌دهد.5 وجود منابع غني نفت و گاز، استقرار صنايع و مراكز توليدي و خدماتي در خوزستان، اين استان را به يكي از مراكز جذب جمعيت و توليد اشتغال بدل ساخته است، به گونه‌اي كه در مجموع 3/1 از كل جمعيت استان را مهاجران و افراد غير بومي تشكيل مي‌دهند.6 نوع و كيفيت آب و هواي استان خوزستان تحت تأثير عوامل زير بوده است:7

  1. اثر پرفشار جنب حاره‌اي كه سبب تابش عمودي خورشيد و بالا رفتن دما و ايجاد كمربند پرفشار و در نهايت جلوگيري از بارندگي و شرجي بودن هوا مي‌شود.
  2. ارتفاعات زاگرس كه دما را كاهش مي‌دهد و هواي سرد را به سوي جلگه گسيل مي‌دارد.
  3. مجاورت با بيابان عربستان که موجب گرماي شديد هوا، همراه با وزش بادهاي گرم به داخل استان مي‌شود.
  4. مجاورت با خليج فارس كه تأثير رطوبت حاصل از تبخير آب دريا را بر آب و هواي استان در پي دارد.

    در مجموع هر چه از شمال استان به سوي جنوب حركت كنيم، هوا گرم‌تر و از ميزان بارندگي كمتر مي‌شود. بنا بر گزارش در سال‌هاي 1352-1371ش ميانگين باران سالانه استان 266مم‍ است كه بيشترين ميزان آن 900 مم‍ در شمال شرق و كم‌ترين ميزان آن 100 مم‍ در جنوب غربي استان است. در نقشة پهنه‌بندي خطر لرزه‌اي ايران، قسمت‌هاي شرقي استان در منطقة خطر خيلي بالا و قسمت‌هاي شمالي استان در منطقة خطر بالا و مناطق جلگه‌اي به‌ويژه در غرب استان در منطقة خطر پايين قرار دارند.9

    خوزستان، سرزميني باستاني داراي مدنيتي چشمگير و پيشتاز در منطقه بوده است. ساكنان قديم و اصلي دشت خوزستان در واقع در ساية پيشرفت و تكامل تمدني خود كه حاصل زندگي در يكي از حاصل‌خيزترين و پرآب‌ترين جلگه‌هاي جهان بوده است، بنيانگذاران حكومت باستاني عيلام بوده‌اند و شهر بزرگ شوش نيز پايتخت حكومت قدرتمند عيلام به شمار مي‌رفته است.10 پس از فروپاشي حكومت عيلام، خوزستان كه بخشي از قلمرو آن حكومت بود همواره سرزميني صاحب تمدن شناخته مي‌شد و در تاريخ خود  يكي از استان‌هاي با اهميت ايران بوده است. پس از اسلام نيز اين خطه با نام تاريخي خوزستان همچنان پايدار ماند و شهرهاي آن آباد و پر رونق گرديد.

    حمدالله مستوفي در نزهۀالقلوب دربارة خوزستان مي‌گويد: «در و دروازه شهرست و بغايت گرم. حدودش تا ولايت عراق عرب و كردستان و لرستان و فارس پيوسته. حقوق ديوانيش در زمان خلفاء زيادت از سيصد تومان اين زمان بوده است...».‍11 دربارة دارالملك خوزستان يعني شهر تستر (= شوشتر) نيز گويد: «غله و پنبه و نيشكر درو نيك مي‌آيد و پيوسته در آن جا ارزاني بود. چنان كه موسم تنگي آن جا هنوز بهتر از فراخي شيراز بود...».12 در كتاب حدودالعالم دوازده بار از خوزستان و به همين نام ياد شده است و مي‌نويسد كه: «ناحيتيست مشرق وي پارس است و حدود سپاهان، و جنوب وي درياست، و بعضي از حد عراق، و مغرب وي بعضي از حدود عراق است ... و اين ناحيتيست آبادان و بسيار نعمت‌تر از هر ناحيتي كي بد و پيوسته است ...».13

    دولت ايران در 1304، نام تاريخي خوزستان را جانشين اسامي مجعول گذشته كرد. اين استان كه در 1316ش با نام استان ششم تأسيس شده بود، در 1339، به طور رسمي خوزستان ناميده شد.14 جمعيت استان خوزستان در سرشماري 1375ش تعداد 3748325 تن بود كه طبق پيش‌بيني‌هاي آماري، در 1384ش به 4345607 تن رسيده است.15

    در حال حاضر استان خوزستان با بازسازي كامل ويراني‌ها، پس از صدمات و خسارات فراوان جنگ عراق با ايران، همچنان يكي از استان‌هاي فعّال ايران در زمينة اقتصادي شناخته مي‌شود و توان‌هاي طبيعي، تاريخي و فرهنگي گردشگري آن همه ساله گردشگران بسياري را به سوي خود مي‌كشاند.16
     

    مآخذ:
  1. سازمان نقشه‌برداري كشور. اطلس نقشه و اطلاعات مكاني (استان خوزستان). تهران: سازمان نقشه‌برداري كشور (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1384، ص1.
  2. سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح.  اطلس راهنماي استان‌هاي ايران. تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1384، ص 29.
  3. دفتر تقسيمات كشوري. نقشه و جدول تقسيمات كشوري. تهران: وزارت كشور، 1384.
  4. گيتاشناسي (واحد پژوهش و تأليف). اطلس گيتاشناسي استان‌هاي ايران. تهران: گيتاشناسي، 1383، ص 120 (نقشه طبيعي استان خوزستان).
  5. همان؛ انتشارات سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. فرهنگ جغرافيايي رودهاي كشور. ج4: حوضه آبريز خليج فارس و درياي عمان. تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1384، ص 61، 59، 84، 100- 97، 122، 123، 151 و 152.
  6. سازمان پژوهش و برنامه‌ريزي آموزشي. جغرافياي استان خوزستان. تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌هاي درسي ايران، 1381، ص60.
  7. همان. ص 7.
  8. سازمان نقشهبرداري كشور. اطلس ملي ايران (اطلس زمين‌شناسي). (نگارش دوم). تهران: سازمان نقشه‌برداري كشور (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1382، ص45.
  9. سازمان نقشهبرداري كشور. اطلس تاريخ ايران (اطلس ملي ايران). چ1، تهران: سازمان نقشه‌برداري كشور (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1378، ص45.
  10. قدياني، عباس. شوش بهشت شهرهاي عيلام. چ1. تهران: فرهنگ مكتوب، 1381، ص10.
  11. مستوفي قزويني، حمدالله. نزهۀالقلوب. به كوشش دكتر محمد دبيرسياقي، چ1، قزوين: حديث امروز، 1381، ص 165.
  12. همان. ص 166.
  13. حدودالعالم من المشرق الي المغرب. به كوشش دكتر منوچهر ستوده، تهران: كتابخانه طهوري, 1362، ص 137.
  14. جغرافياي استان خوزستان. همان. ص 16.
  15. مركز آمار ايران. بازسازي و برآورد جمعيت شهرستان‌هاي كشور. تهران: مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1382، ص 107 و 109.
  16. جغرافياي استان خوزستان. همان. ص 70-64.
    غلامحسین تکمیل‌همایون