Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

خياباني، شيخ‌محمد، از روحانيان و آزاديخواهان مشروطه‌خواه در اواخر دورة قاجار و نمايندة دورة دوم مجلس شوراي ملي. (1297ق ـ 1338ق / ؟ م /1299ش).

شيخ محمد خياباني فرزند عبدالمجيد در تبريز زاده شد در كودكي با پدرش به روسيه رفت و پس از بازگشت به تبريز به ادامة تحصيل پرداخت و در مقام امام جماعت مسجد كرمان تبريز در سلك روحانيت1 و در جرگة مخالفان محمدعلي شاه* قرار گرفت. پس از استبداد صغير از تبريز به نمايندگي دومين دورة مجلس شوراي ملي (؟ ق / ؟ م) رسيد.2 در 1329ق/ ؟ م از جمله مخالفان اولتيماتوم روسيه به ايران بود.3 وي بعدها روزنامة تجدد را كه ارگان حزب دموكرات بود در تبريز منتشر كرد (1337ق/ ؟ م)4 و در 1338ق/1919م در سبزه ميدان تهران با سخنراني عليه حسن وثوق‌الدوله عاقد قرارداد 1919 با انگليس، و در تبريز با فعاليت‌هاي سياسي، مخالفت خود را اعلام كرد و با احياء تشكيلات حزب دموكرات در تلاش عليه حكومت ارتجاعي و نيمه استعماري براي آزادي ايران، آذربايجان را جمهوري آزاديستان5 ناميد و روزنامه‌اي به اين نام منتشر كرد، جمهوري آزاديستان مورد توجه بلشويك‌هاي شوروي قرار گرفت اما با مخالفت مردم مواجه شد.6 سرانجام نيز در برابر نيروهاي دولت مركزي قيام او شكست خورد و خود او كشته شد.7

مآخذ:

  1. بامداد، مهدي. شرح حال رجال ايران. تهران: زوار، 1371، ج6، ص196؛ دايرةالمعارف فارسي، مصاحب. 1/929.
  2. آوري، پيتر. تاريخ معاصر ايران. ترجمة محمد رفيعي مهرآبادي، تهران: عطايي، 1373، ج1، ص440.
  3. ميراحمدي، مريم. پژوهشي در تاريخ معاصر ايران. مشهد: آستان قدس رضوي، 1368، ص24.
  4. دايرةالمعارف فارسي، مصاحب. 1/929.
  5. كسروي، احمد. قيام شيخ‌محمد خياباني. چاپ محمدعلي همايون كاتوزيان، تهران: مركز، 1376، ص52-51.
  6. شميم، علي‌اصغر. ايران در دورة سلطنت قاجار. تهران: مدبّر، 1374، ص601-600.
  7. مستوفي، عبدالله. شرح زندگاني من يا تاريخ اجتماعي و اداري دورة قاجاريه. تهران: زوار، 1360، ج3، ص131-128.
    کوروش صالحی