Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

خيام‌ نيشابوري‌ (439 ـ میان 515 تا 517 ق) فيلسوف‌، رياضيدان‌، منجم‌، شاعر

حجةالحق حكيم‌ ابوالفتح‌ عمر بن‌ ابراهيم‌ خيامي‌ نيشابوري‌ مشهور به‌ «خيام‌» در نيشابور زاده‌ شد. معاصر ملكشاه‌ سلجوقي‌ (حك‌ 465ـ 485 ق) و پزشك‌ ومنجم‌ دربار او بود.1 افزون‌ بر نجوم‌ وپزشكي‌ در حكمت‌، رياضي‌ و فلسفه‌ مهارت‌ داشت‌. شهرت‌ او در زمان‌ حياتش‌ مرهون‌ حكمت‌ ونه‌شاعري‌ او بود. معاصران‌ خيام‌ وي‌ را در حكمت‌ تالي‌ ابن‌ سينا و در احكام‌ نجوم‌ قول‌ او را مسلم مي‌دانستند.2

خيّام‌ به‌ امر ملكشاه‌ و با همكاري‌ ابوالعباس‌ لوكري‌ و ابوالفتح‌ خازني‌ در 467 ق رصد خانه‌اي‌ بنياد نهاد كه‌ تا هنگام‌ مرگ‌ ملكشاه‌ داير بود.3 پس‌ از مرگ‌ پيكرش‌ را در صحن‌ امامزاده‌ محروق در نيم‌فرسنگي‌ نيشابور به‌ خاك‌ سپردند.4

امروز آوازة‌ خيام‌ به‌ سبب‌ رباعي‌هاي‌ اوست‌، در حالي‌ كه‌ در مراجع‌ و منابع‌ قديم‌ از او در زمرة ‌دانشمندان‌، رياضي‌دانان‌ و منجمان‌ و نه‌ در رديف‌ شاعران‌ ياد شده‌ است‌. انتخاب‌ قالب‌ رباعي‌ براي ‌سرودن‌ اشعار با شخصيت‌ وي‌ كه‌ آدم‌ درازگو و درازنويسي‌ نبوده‌ و نيز با فلسفة‌ وي‌ سازگاري‌ داشته است‌.5 رباعي‌هاي‌ او بسيار ساده‌ و شامل‌ معاني‌ عالي‌ است‌. در اين‌ رباعي‌ها خيام‌ افكار فلسفي‌ خود را بيان‌ مي‌كند. تعداد رباعي‌هاي‌ او را برخي‌ 57 و بعضي‌ 66 دانسته‌اند.6

قديم‌ترين‌ مأخذي‌ كه‌ چند رباعي‌ از خيام‌ در آن‌ ثبت‌ شده‌، سندبادنامة‌ ظهيري‌ سمرقندي‌ نوشتة‌555 ق است‌ كه‌ تعداد آنها به‌ 5 رباعي‌ مي‌رسد.7 نخستين‌ بار فيتزجرالد [1]انگليسي‌ رباعي‌هاي‌ او رابه‌ انگليسي‌ برگردانيده‌ است‌.8 از ديگر آثارش‌ در عربي‌ و فارسي‌ مي‌توان‌ رسالة‌ جبر و مقابله‌، رسالة‌ وجوديه‌، نوروزنامه‌ و جز آنها را نام‌ برد.9

 

مآخذ:

  1. صفا، ذبيح‌الله‌. گنجينة‌ سخن‌. تهران‌: دانشگاه‌ تهران‌، چ‌ 3، 1353، ج‌ 2، ص‌ 77.
  2. خانلري‌ (كيا)، زهرا. فرهنگ‌ ادبيات‌ فارسي‌ دري‌. تهران‌: بنياد فرهنگ‌ ايران‌، 1348، ص‌ 202.
  3. صفا، ذبيح‌الله‌. گنجينة‌ سخن‌. تهران‌: دانشگاه‌ تهران‌، چ‌ 3، 1353، ج‌ 2، ص‌ 77.
  4. بياني‌، مهدي‌. كارنامة‌ بزرگان‌ ايران‌. تهران‌: اداره‌ كل‌ انتشارات‌ و راديو، 1340، ص‌ 163.
  5. كريستين‌ سن‌، آرتور. بررسي‌ انتقادي‌ رباعيات‌ خيام‌. ترجمة‌ فريدون‌ بدره‌اي‌، تهران‌: توس‌، 1373، ص‌ 15.
  6. صفا، ذبيح‌الله‌. تاريخ‌ ادبيات‌ در ايران‌. تهران‌: ابن‌ سينا، چ‌ 4، 1347، ج‌ 2، ص‌ 529.
  7. كريستين‌ سن‌، آرتور. بررسي‌ انتقادي‌ رباعيات‌ خيام‌. ترجمة‌ فريدون‌ بدره‌اي‌، تهران‌: توس‌، 1373، ص‌ 17 و 18.
  8. بياني‌، مهدي‌. كارنامة‌ بزرگان‌ ايران‌. تهران‌: اداره‌ كل‌ انتشارات‌ و راديو، 1340، ص‌ 163.
  9. خانلري‌ (كيا)، زهرا. فرهنگ‌ ادبيات‌ فارسي‌ دري‌. تهران‌: بنياد فرهنگ‌ ايران‌، 1348، ص‌ 202.

    نيز نگ‌: مصاحب‌، غلامحسين‌. دايرة‌المعارف‌ فارسي‌. تهران‌: فرانكلين‌، چ‌ 3، 1381، ج‌ 1، ص‌929 (ذيل‌ خيام‌).



[1]. Fitz Gerald

ابوالقاسم رادفر