Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

درسنامه[1]، يا كتاب درسي، رسانه‌اي كه مجموعه‌اي از دانش را در ساختاري نظام يافته به طور مختصر و به قصد آموزش ارائه كند. تاريخ كتاب‌هاي درسي در ايران به زماني بازمي‌گردد كه دبستان و دبيرستان به شيوة امروزي وجود نداشت و عموماً مكتب‌خانه‌ها عهده‌دار آموزش خردسالان بودند. در اين دوران، به كودكان مبتدي «عمّ جزو» از قرآن مجيد و پس از آن كتاب‌هاي كوچك و ساده‌اي چون نان و حلوا، سنگتراش، عاق والدين، گرگ و روباه، شنگول و منگول، حسن و حسين، و تمام يا قسمت عمده‌اي از قرآن كريم تدريس مي‌شد.1 مراتب بعدي به آموزش كتاب‌هايي با جنبة ادبي قوي‌تر و متون ادبي دشوارتر اختصاص داشت كه از آن جمله مي‌توان حياةالقلوب و عين‌الحيوة، حق‌اليقين، جهانگشاي نادري، منشآت ميرزا مهدي خان استرآبادي، و كتاب‌هايي از اين نوع را نام برد. در اين دوره‌ها، گاه جامع‌المقدمات نيز تدريس مي‌شد.2 تهيّة درسنامه به معناي اخصّ آن و به صورت رسمي و دولتي به زمان ميرزا تقي‌خان اميركبير و تأسيس مدرسة دارالفنون در 1266ق / ؟م بازمي‌گردد. در اين مدرسه، در همان سال‌هاي نخست، تعدادي كتاب درسي توسط معلمان ايراني به فارسي تأليف يا ترجمه شد و در اختيار محصّلان دارالفنون قرار گرفت. همزمان با گشايش اين مدرسه، چاپخانه‌اي نيز با نام چاپخانة سنگي دارالفنون به منظور چاپ كتاب‌هاي درسي دارالفنون تأسيس شده بود.3 در سال 1328ق/ ؟م، با تأسيس وزارت معارف، همة دستگاه‌هاي تعليم و تربيت خصوصي و دولتي تحت نظر اين وزارتخانه در آمد و، طبق آن، تعليمات ابتدايي براي كودكان از هفت سالگي اجباري شد. در سال‌هاي پايان سدة 13ش، به همت محمدحسين اقبال، رئيس كتابخانه و چاپخانة اقبال، چاپ كتب درسي به نحوي كه تا آن زمان سابقه نداشت، صورت پذيرفت.4

در سال 1300ش، يك سال پس از كودتاي 1299ش، قانون «شوراي عالي فرهنگ» به تصويب رسيد. طبق اين قانون، مؤلفان و ناشران نيز ملزم شدند كه كتاب‌هاي درسي را طبق برنامة وزارت فرهنگ آن زمان تأليف و منتشر كنند.

طبق مصوبة سال 1317ش هيأت وزيران گروهي از استادان، دانشياران، و دبيران، كار تهيه و چاپ كتاب‌هاي دبيرستاني را بر عهده گرفتند.5 با شروع جنگ جهاني دوم و اشغال ايران در سال 1320ش توسط نيروهاي متفقين و سقوط پهلوي اول، ضرورت انعكاس تحولات جديد توأم با فشار ناشران و كتاب‌فروشان موجب گرديد كه دولت تأليف و چاپ كتاب‌هاي درسي را آزاد اعلام كند. اما اين امر سبب آشفتگي بازار چاپ و نشر كتاب‌هاي درسي شد.6 تا اينكه در هجدهم اسفند 1341ش، طبق مصوبة هيأت دولت، تأليف و چاپ كتاب‌هاي درسي بر عهدة وزارت فرهنگ، كه بعدها وزارت آموزش و پرورش نام گرفت، گذاشته شد و در اجراي مادة 4 آن تصويب‌نامه، «سازمان كتاب‌هاي درسي ايران» به وجود آمد.7 با تصويب قانون تشكيل «سازمان پژوهش و نوسازي آموزشي» در تير 1355ش اين سازمان با زير پوشش گرفتن «سازمان كتاب‌هاي درسي ايران» و «مركز تحقيقات و برنامه‌ريزي درسي» و نيز «مركز انتشارات آموزشي» تا زمان انقلاب اسلامي به كار خود ادامه داد و درسنامه‌هايي را تأليف و به چاپ رساند.8

پس از انقلاب اسلامي در ايران، ضرورت ايجاد تغيير در محتواي كتاب‌هاي درسي، به ويژه در زمينه‌هاي علوم انساني، اجتماعي، و تاريخي به سبب ماهيت اهداف انقلاب به شدت احساس شد،9 و در نتيجه، سازمان پژوهش و نوسازي آموزشي به سبب تغييراتي كه در اهداف و وظايف آن داده شد، به «سازمان پژوهش و برنامه‌ريزي آموزشي» تغيير نام يافت.10

علاوه بر آن، به لحاظ ماهيت فرهنگي و آئيني انقلاب اسلامي تهيه و تدوين منابع درسي دانشگاه‌هاي كشور ضروري تشخيص داده شد. به همين سبب و بر اساس مصوبة شوراي عالي انقلاب فرهنگي، در هفتم اسفند 1363ش سازمان مطالعه و تدوين كتب دانشگاهي در علوم انساني و اسلامي كه به اختصار «سمت» نام گرفت، به صورت سازماني وابسته به وزارت فرهنگ و آموزش عالي (سابق) تأسيس شد و فعاليت‌هاي رسمي خود را از سال 1364ش آغاز كرد. سازمان سمت، علاوه بر تأمين كتاب‌هاي دانشگاهي در رشته‌هاي تخصصي علوم انساني، تأمين كتاب‌هاي دروس عمومي و زبان‌هاي خارجي دانشگاه‌ها را نيز بر عهده دارد.11

تلخيص از دايرةالمعارف كتابداري و اطلاع‌رساني (داكا)

 

مآخذ:

  1. شهيدي، جعفر. «كتاب‌هاي درسي قديم»، نامة كريمان، يادمان شادروان حسين كريمان. پژوهشنامة دانشكدة ادبيات و علوم انساني دانشگاه شهيد بهشتي. شمارة مخصوص (زمستان 1373)، ص 171-172.
  2. امين رياحي، محمد. «ماجراي كتاب‌هاي درسي: ورقي از تاريخ فرهنگ ايران»، بخارا. س اول، ش 2 (مهر و آبان 1377)، ص 61.
  3. مجيدي، موسي. «تاريخچة مختصر كتاب‌هاي درسي و سير تطوّر آن در ايران (از دارالفنون تا به امروز)»، فصلنامة تعليم و تربيت. س اول، ش 4 (زمستان 1364)، ص 65-95.
  4. «آشنايي با ناشران: مختصري از زندگي شادروان حاج محمد حسين اقبال...»، آشنايي با كتاب. ش 4 (اسفند 1352)، ص 37.
  5. مجيدي. همان. ص 74.
  6. امين رياحي. همان. ص 65.
  7. مجيدي. همان. ص 78.
  8. سلطاني‌فر، صديقه [و ديگران]. فهرست كتب درسي چاپ سنگي موجود در كتابخانه ملّي جمهوري اسلامي ايران. تهران: كتابخانة ملي جمهوري اسلامي ايران، 1376، ص 82 و 86.
  9. مجيدي. همان. ص 88.
  10. صفوي، امان‌الله. «سازمان پژوهش و برنامه‌ريزي آموزشي»، فصلنامة تعليم و تربيت. س اول، ش 1 (بهار 1364)، ص 105-106.
  11. آرمند، محمد. «آشنايي با ساختار و عملكرد سازمان مطالعه و تدوين كتب دانشگاهي در علوم انساني و اسلامي (سمت)»، فصلنامة پژوهش و برنامه‌ريزي در آموزش عالي. س اول، ش 3 (پاييز 1372)، ص 126-135.

[1]. Textbook

اشرف‌السادات بزرگی

تلخیص‌کننده: نرگس نشاط