Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

درياچه‌ها، سطح وسيعي از سرزمين‌ ايران را در گذشته‌هاي دور آب فرا گرفته بوده است. برخي از درياچه‌هاي كنوني بازمانده‌هايي از درياي عظيم معروف الارضي هستند كه حد و مرز و آثار آن در پژوهش‌هاي جغرافيايي و زمين‌شناختي آمده است. درياچة اورميه از بقاياي درياهاي قديمي است كه پس از تحولات زياد سرانجام در دوران چهارم زمين‌شناسي به شكل كنوني درآمده است.1 برخي درياچه‌هاي ايران نيز در دهانة مخروط‌هاي آتشفشاني به وجود آمده‌اند كه درياچه‌هاي موجود در قله‌هاي سبلان و سهند از آن جمله‌اند.2 برخي نيز نظير «حوض سلطان» آن‌گونه كه در اخبار عصر ناصري آمده و حتي «ادوارد براون» نيز آن را نقل كرده است، ظاهراً به دست انسان و با انحراف رودخانة قره‌چاي پديد آمده،3 گرچه اين ادعا به لحاظ علمي مورد تأييد نيست.4 به هر حال درياچه‌ها، يكي از چهره‌هاي آب‌هاي سطحي ايران هستند كه در گسترة جغرافيايي اين كشور، از شمال تا جنوب و از غرب تا شرق، با توجه به عوامل پديدآورندة آن‌ها، به صورت پراكنده به چشم مي‌خورند. وسعت اين درياچه‌ها و نيز خشك شدن آن‌ها در فصل‌هاي گرم سال، بستگي به ميزان بارندگي و حجم آبي دارد كه از طريق رودخانه‌ها به درون آن‌ها سرازير مي‌شود. بيشتر درياچه‌هاي داخلي ايران شور هستند و در بعضي از فصل‌هاي سال كاملاً خشك شده و به شكل كويري پر از نمك در مي‌آيند.5

درياچه‌هاي داخلي به لحاظ وسعت نيز متفاوتند. برخي نظير درياچة اورميه، وسيع و محل تردد كشتي‌هاي مسافري و باركش و بعضي ديگر نيز همچون درياي «اِوان» دارالموت قزوين آن‌قدر كوچكند كه در نقشه‌هاي جغرافيايي به چشم نمي‌آيند و يا در حد يك آبگير شناخته مي‌شوند.

درياچة (دريا) خزر*، بزرگ‌تر‌ين درياچة جهان، داراي 371000 كمـ وسعت و 657 كمـ ساحل از بندر حسن‌قلي در شرق تا بندر آستارا در غرب و در كنار استان‌هاي گيلان، مازندران  گلستان قرار دارد و عميق‌ترين قسمت‌هاي آن (بيش از 800 متر) در نزديكي سواحل ايران واقع شده است. اين درياچه گرچه از نوع داخلي نيست، امّا بخش عمده‌اي از آن، همچون درياي عمان و خليج فارس در جنوب، متعلق به ايران است [← خزر (درياچه)].

اورميه، بزرگ‌ترين درياچة داخلي شور و دائمي ايران است كه با وسعتي برابر 4868 كم در شمال غربي كشور و بين دو استان آذربايجان غربي و شرقي قرار دارد [← اورميه (درياچه)].

درياچة نمك، دومين درياچة داخلي ايران است كه داراي 1806 كمـ وسعت و بين سه استان سمنان، قم و اصفهان واقع شده است6 [← نمك (درياچه)].

ساير درياچه‌هاي داخلي ايران داراي مشخصه‌هاي زير هستند:

  1. درياچة هامون: اين درياچه در دشت سيستان (استان سيستان و بلوچستان- شهرستان زابل) واقع شده و وسعت آن از 458 تا 1400 كمـ متغير است. عمق متوسط آن (در فصل‌هاي پر آب) در شمال و شمال شرقي سيستان به 5 متر مي‌رسد. هامون شامل سه قسمت به نام‌هاي هامون صابري (سيستان)، هامون پوزك و هامون هيرمند است. اهميت اين درياچه، بيشتر به خاطر امكان پرورش و صيد ماهي در آن، شكار پرنده، تأمين علوفة دام از نيزارها و استفاده از ني براي حصيربافي است. مازاد آب درياچه در زمان پر آبي از طريق آب‌راه شيله به طرف مرز افغانستان برمي‌گردد و در پايان در محلي به نام «گودِزره» در شن‌زارها فرو مي‌رود.7 اين درياچه داراي حدوداً 465 متر ارتفاع و آبي شور است و به عنوان درياچة فصلي شناخته مي‌شود.8
  2. هامون جازموريان: اين درياچة فصلي، در غرب بلوچستان قرار دارد و قسمتي از آن نيز در استان كرمان واقع شده است. رودهاي هليل رود و بمپور به اين هامون مي‌ريزد. ميزان شوري آب هاموزن جازموريان برخلاف هامون‌ها و بيشتر درياچه‌هاي داخلي ايران، بسيار كم است؛9 امّا به هر حال در مجموعة درياچه‌هاي شور ايران قرار دارد.10 هامون جازموريان داراي 345 متر ارتفاع و داراي وسعتي متغير بين 1097 تا 1735 كمـ است.11
  3. درياچة بختگان، با 1550 متر ارتفاع و وسعتي بين 600 تا 750 كمـ، درياچه‌اي فصلي با آب شور است كه در استان فارس و در شرق شيراز (مركز استان) و بين كوه پيچكان و نيز كوه گنبد و خانه‌ كت با ارتفاع بيش از 2500 متر قرار دارد.12
  4. درياچة طشك، به وسعت 350 تا 442 كمـ و درازاي 45 كمـ و ارتفاع 1558 متر، در شمال درياچة بختگان و در مواقع پر آبي، از قسمت‌هاي غربي تقريباً متصل به يكديگر، واقع شده و جاده‌اي كوهستاني آن‌ها را از يكديگر جدا مي‌كند. اين درياچه نيز فصلي و آب آن شور است.13
  5. درياچه‌هاي شور و دائمي مهارلو، به وسعت 125 تا 208 كمـ و ارتفاع 1460 متر در 20 كيلومتري جنوب شرقي شيراز و پريشان يا فامور در غرب استان فارس و در 15 كيلومتري جنوب شرقي كازرون، با وسعت 11 تا 43 كمـ و ارتفاع 820 متر و درازاي 15 كم از جمله درياچه‌هاي مهم استان فارس هستند. درياچة كافتَر به مساحت حدود 45 كمـ، به درازاي 13 كمـ و ارتفاع 2350 متر و نيز هامون هَرم در جنوب استان كه به هنگام گرما به شكل كوير در مي‌آيند،14 از ديگر منابع آب‌هاي سطحي استان فارس هستند كه در مجموع 4/1% از مساحت استان را تشكيل مي‌دهند. استان فارس بيشترين تعداد درياچه را در مقايسه با ديگر استان‌هاي كشور داراست و علت آن وجود گسل و شيب طبقاتي زمين‌هاي در اين استان است.15
  6. افزون بر درياچه‌هاي فوق تعداد بسياري درياچة كوچك نيز در استان‌هاي مختلف وجود دارد كه برخي از آن‌ها دائمي و داراي آب شيرين و مورد استفادة ساكنان منطقه براي تفريح و حتي شناست. تعدادي از اين نوع درياچه‌ها عبارتند از16:
    • ولشت در چالوس (استان مازندران)
    • اِوان در قزوين (استان قزوين)، زريوار در مريوان (استان كردستان)، گُهر در درود (استان لرستان)
    • شورا بيل و نئور در اردبيل (استان اردبيل)
    • بَرم (مور زرد زيلايي) در ياسوج (استان كهگيلويه و بويراحمد)
    • بَرم الوان در ليكك (استان كهگيلويه و بويراحمد)
    • كوه گل در سي‌سخت (استان كهگيلويه و بويراحمد)
    • آلاگل در گنبدكاووس (استان گلستان)
    • تارو هَوير در دماوند (استان تهران)
    • قوري‌گُل در بستان‌آباد (استان آذربايجان شرقي)
    • سيران‌گُل در نقده (استان آذربايجان غربي)
    • آب‌بوندان در ايذه (استان خوزستان)
    • تمي در مسجدسليمان (استان خوزستان)


      مآخذ:
        1. جداري‌عيوضي، جمشيد. جغرافياي آب‌ها. چ3، تهران: 1376، دانشگاه پيام‌‌نور، ص160.
        2. همان. ص163.
        3. سفرهاي ناصرالدين شاه به قم. به كوشش فاطمه قاضيها، چ1، تهران: 1381، سازمان اسناد ملي ايران، ص252.
        4. كلينسكي، دانيل. كويرهاي ايران. ترجمة دكتر عباس پاشائي، چ1، تهران: 1381، سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح، ص52.
        5. همان. ص319-312.
        6. گيتاشناسي (واحد پژوهش و تأليف). اطلس گيتاشناسي استان‌هاي ايران. چ1، تهران: 1383، گيتاشناسي، ص18و19.
        7. سازمان پژوهش و برنامه‌ريزي آموزشي. جغرافياي استان سيستان و بلوچستان. چ3، تهران: 1381، شركت چاپ و نشر كتاب‌هاي درسي ايران، ص27و28.
        8. سازمان نقشه‌برداري كشور. اطلس زمين‌شناسي (اطلس ملي ايران). نگارش دوم، چ1، تهران: 1382، سازمان نقشه‌برداري كشور (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، ص12.
        9. منبع 7. ص28.
        10. منبع 8. ص12.
        11. همان. همان‌جا و منبع 6، ص19.
        12. همان. همان‌جا  و منبع 6، ص140.
        13. همان. همان‌جا.
    • جعفري، عباس. شناسنامة جغرافياي طبيعي ايران. چ1، تهران: 1360، گيتاشناسي، ص51.
        1.  جعفري، عباس. گيتاشناسي ايران. ج3، دايرةالمعارف جغرافيايي ايران. چ1، تهران: 1379، گيتاشناسي، ص968.
        2. سازمان پژوهش و برنامه‌ريزي آموزشي. جغرافياي استان فارس. چ5، تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌هاي درسي ايران، ص22.
        3. منبع 14. ذيل نام درياچه‌ها (حرف اول هر درياچه).
      • غلامحسین تکمیل‌همایون