Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

دهخدا،‌ علي اكبر، (حـ 1297ق / 1258 ـ 1334ش) روزنامه‌نگار، نويسنده، مترجم، فرهنگ‌نويس و شاعر.

علامه علي‌اكبر دهخدا فرزند باباخان در تهران زاده شد. پدرش از ملاكين قزوين بود كه چند سال پيش از تولد او به تهران آمد و در اين شهر سكنا گزيد.1 پس از درگذشت پدر در 1307ش با سرپرستي مادرش به تحصيل و فراگيري دانش پرداخت.2 سپس يكي از فضلاي آن عهد به نام شيخ غلامحسين بروجردي، ‌از استادان مدرسة حاج شيخ هادي نجم‌آبادي، تعليم و تربيت او را به عهده گرفت و دهخدا نزد او عربي و علوم ديني آموخت.3 ضمن آن، دهخدا از محضر درس شيخ هادي كسب فيض كرد. پس از آن وارد مدرسة علوم سياسي تهران شد و مباني دانش‌هاي جديد و زبان فرانسه را در آنجا فراگرفت.4 هم در اين مدرسه، به مكتب محمدحسين فروغي ملقب به ذكاءالملك بزرگ (م 1325ق) راه يافت و از وي بهرة بسيار برد و چنان درخشيد كه استادش گاه وظيفة تدريس را به او مي‌سپرد.5 دهخدا پس از فراغت از تحصيل به استخدام وزارت خارجه درآمد و به عنوان منشي معاون‌الدوله غفاري، وزير مختار ايران در كشورهاي بالكان، همراه او به اروپا رفت. دو سال اقامت دهخدا در اروپا بيشتر در وين پايتخت اتريش سپري شد.6 در آنجا بود كه زبان فرانسه و دانش‌هاي جديد را تكميل كرد. دهخدا مقارن با آغاز مشروطيت 1323ق / 1284ش به وطن بازگشت و به كسوت آزادي‌خواهان پيوست.

پس از استقرار مشروطه، در 1325ق / 1286ش با همكاري ميرزا جهانگيرخان شيرازي (مـ 1326ق / 1908م) و ميرزا قاسم خان تبريزي (د 1327ق) روزنامة صوراسرافيل را انتشار داد.7 صوراسرافيل از جرايد مهم و مشهور صدر مشروطيت به شمار مي‌رفت. جذاب‌ترين بخش آن روزنامه، «چرند و پرند» (فكاهيات) به قلم دهخدا نوشته مي‌شد.8  او اين مقاله‌ها را با نام هاي مستعار: دخو، خرمگس ، غلام گدا، سگ حسن دله، نخود هر آش و جز آن‌ها به چاپ مي‌رساند. دهخدا با نوشتن اين مقالات براي نخستين بار ساده نويسي را در ايران رواج داد.9 سه روز پس از چاپ آخرين شمارة صوراسرافيل در جمادي‌الاول 1326ق، بعد از آن‌كه مجلس شوراي ملي بسته شد و گروهي از آزادي‌خواهان و مشروطه‌طلبان به فرمان محمدعلي شاه قاجار (حك 1324 ـ 1327ق) محبوس و يا شهيد شدند، دهخدا به اروپا گريخت و در شهر ايوردُن سوئيس با همكاري معاضدالسلطنه پيرنيا و چند تن ديگر سه شمارة ديگر از صوراسرافيل را به همان سبك و روال منتشر كرد.10 آن‌گاه رهسپار استانبول شد و در آنجا با همياري جمعي از ايرانيان روزنامة «سروش» را به فارسي منتشر كرد كه حدود 15 شمارة آن به چاپ رسيد.

بعد از فتح تهران توسط مجاهدين و خلع محمدعلي شاه، دهخدا به نمايندگي مردم تهران و كرمان در مجلس شوراي ملي انتخاب شد و به خواهش آزادي‌خواهان و سران مشروطه به ايران آمد و به مجلس رفت.11 در آشفتگي‌هاي جنگ بين‌الملل اول، در يكي از دهات چهارمحال بختياري انزوا گزيد. پس از پايان جنگ به تهران بازگشت و از فعاليت‌هاي سياسي بالاخص روزنامه‌نگاري دست كشيد و به امور ادبي و فرهنگي روي آورد.12 بعد از مدتي رياست دفتر وزارت معارف، رياست مدرسة علوم سياسي و رياست مدرسة حقوق را پذيرفت. سرانجام در تهران درگذشت و در ابن بابويه به خاك خفت.13 از ميان آثارش مي‌توان: 1ـ ترجمة عظمت و انحطاط رُم اثر منتسكي [1]2ـ ترجمة روح القوانين از همان نويسنده (1 و 2 هنوز به چاپ نرسيده‌اند) 3ـ امثال و حكم در چهار جلد 4ـ فرهنگ فرانسه به فارسي (تا كنون منتشر نشده است)  5ـ ابوريحان بيروني (1324ش) 6ـ تصحيح ديوان منوچهري 7ـ تصحيح صحاح الفرس  8ـ مجموعه مقالات‌ 9ـ ديوان يا مجموعه اشعار دهخدا (به اهتمام محمد معين،‌تهران، زوّار ، 1334ش) و از همه مهم‌تر لغت‌نامه* را نام برد. لغت‌نامه محصول تلاش‌هاي خستگي ناپذير چهل و پنج سالة دهخدا و گروهي از ياران اوست.14 دهخدا را بايد از پيشقدمان نثر فارسي معاصر و به ويژه از بنيانگذاران مكتب ساده‌نويسي شمرد. شيوة نثر او سليس و در عين حال داراي بلاغتي خاص است.15 دهخدا، زبان مردم كوچه و بازار را در نوشته‌هاي خود به كار مي‌گرفت و قطعات داستاني خود را با تأثير از جليل محمد قلي‌زاده، نويسندة ايراني تبار قفقازي مي‌نوشت.16 دهخدا افزون بر نثر، در شاعري نيز دستي داشت. اشعارش را مي‌توان به سه دسته : 1ـ اشعاري كه به سبك متقدمان سروده 2ـ اشعاري كه در آن‌ها تجدد ادبي به كار گرفته  3ـ اشعار فكاهي كه تعمداً به زبان عاميانه پرداخته، تقسيم كرد.17 گفتني است كه در 1358ش همزمان با انتشار واپسين مجلد لغت‌نامة دهخدا، يونسكو، يكصدمين سال تولد دهخدا، نويسندة توانا و پژوهندة سخت كوش ايران را گرامي داشت.18

 

مآخذ:

  1. اثرآفرينان. ‌زير نظر سيدكمال حاج سيد جوادي، با همكاري عبدالحسين نوايي، ‌تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگي، چ1، 1378،  ج3، ص53.
  2. مرسلوند، حسن. زندگينامة رجال و مشاهير ايران (1299 ـ 1320 ش). ‌تهران: الهام، چ1، 1373، ج3، ص244.
  3. معين، ‌محمد. «دهخدا»،‌مقدمة لغت نامه. زير نظر محمد معين و جعفر شهيدي، تهران: مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران و انتشارات روزنه، 1373، ص279.
  4. آرين‌پور، يحيي. از نيما تا روزگار ما. تهران: زوار ، چ1، 1374، ص129.
  5. استعلامي، محمد. بررسي ادبيات امروز ايران. تهران: اميركبير، چ4، 2535 (1355ش)، ص87.

    و نيز نگ:‌ استعلامي، محمد. ادبيات دورة بيداري و معاصر. تهران: دانشگاه سپاهيان انقلاب ايران، 1355 ، ص 88ـ 89؛ تسليمي، ‌علي. گزارههايي در ادبيات معاصر ايران. تهران: نشر اختران، چ1، 1383، ص 21ـ 23؛ افشار، ‌ايرج. نثر فارسي. با مقدمة سعيد نفيسي، تهران: معرفت، 1330، ص 93 ـ 94.



[1]. Montesquieu.

ابوالقاسم رادفر