Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

دواني، جلال‌الدين محمد، 830ق. ربيع‌الثاني 908ق/ اكتبر 1502م، مشهور به محقق، فيلسوف اشراقي و صاحب حوزة فلسفي در شيراز و يكي از حلقه‌هاي اتصال فلسفه از دوران پيش از حملة مغول به سده‌هاي بعد. نسبت دواني به محمد بن ابوبكر پسر خليفة دوم مسلمانان مي‌رسيد. وي در قريه دوان در نزديكي كازرون به دنيا آمد و پس از كسب مقدمات علمي از پدر خود براي تكميل معلومات به شيراز رفت و روزگار در فقر و سختي گذراند تا ورزيده و مشهور شد. شهرت علمي دواني او را مورد توجه اميران قراقويونلو و آق‌قويونلو قرار داد و وي علاوه بر مقام بلند علمي، در دربار هر دو سلسله به مناصبي نيز دست يافت. سرانجام نيز در حالي‌كه همراه سلطان ابوالفتح آق‌قويونلو در نزديكي زادگاه خود به سر مي‌برد وفات يافت و پيكرش را به دوان بردند و در آن‌جا به خاك سپردند.1 زندگي محقق دواني در روزگاري مي‌گذشت كه دو سلسلة تركمان، قراقويونلوي شيعه و آق‌قويونلوي سني با يكديگر در رقابت بودند و تشيع اندك اندك در ايران در حال گسترش بود. گفته شده است كه محقق دواني نيز، كه در آغاز سني بود و آثاري گواه بر تسنن نوشته داشت، به تشيع گرايش يافت. در عين حال برخي نيز اظهار تسنن او را از باب تقيه شمرده‌اند.2 هر چند هنوز نكات مبهمي دربارة اين اخبار قابل طرح است. چرا كه بخش دوم زندگي محقق دواني مربوط به روزگار پيروزي آق‌قويونلو بر رقيب شيعه مذهبشان است و او درست در همين دوران از سوي سلطان يعقوب پسر اوزون حسن به تبريز دعوت شد و در دربار اين پدر و پسر موقعيتي عالي يافت.3

محقق دواني در شيراز حوزة درسي در برابر مدرسة امير غياث‌الدين منصور دشتكي داشت و مباحثات ميان اين دو در آثار پسر غياث‌الدين، صدرالدين محمد آمده است.4 دواني را احياگر حكمت اشراقي دانسته‌اند كه با آثار خود به اين فلسفه غنا و جان تازه‌اي بخشيد.5 آثار دواني بسيار است و تا هفتاد اثر موجود ـ اعم از كتاب و رساله ـ از او برشمرده‌اند. كتاب مشهور اخلاق جلالي (لوامع‌الاشراق). او را تامپسون با عنوان: The practical philosophy of Mohammadan people، لندن، 1839م، به انگليسي ترجمه كرده است.6 در ميان آثار محقق دواني، به ويژه شرح الهياكل يا شرح هياكل‌النور كه شرحي بر حكمت اشراقي است، اهميت دارد.

 

مآخذ:

  1. قاضي‌ نورالله شوشتري. مجالس المؤمنين. تهران: 1375ق، 2/221، 223، 225، 227.
  2. قاضي‌ نورالله شوشتري. مجالس المؤمنين. تهران: 1375ق، 2/221، 223، 225، 227.
  3. قاضي‌ نورالله شوشتري. مجالس المؤمنين. تهران: 1375ق، 2/221، 223، 225، 227.
  4. خوانساري، محمدباقر. روضات الجنات. بيروت: 1411ق/ 1991م، 7/167، 169.
  5. صديقي، بختيار حسين. «جلال‌الدين دواني». ترجمة كارمران فاني، در تاريخ فلسفه در اسلام. به كوشش م.م. شريف، تهران: 1365ش، 2/416.
منوچهر پزشک