Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

ديوان شمس، مجموعة غزليات و رباعيات جلال الدين محمد مولوي* (604-672ق / 1207-1273م) كه به ديوان كبير و ديوان غزليات شمس تبريزي نيز شهرت دارد.1

اشتهار ديوان به شمس از آن روست كه گرچه در پاره‌اي از غزليات شاعر خاموش يا خَمُش تخلص كرده، وليكن غالباً نام شمس، ‌شمس تبريزي، شمس الدين تبريزي و در برخي هم نام صلاح‌الدين را در پايان غزل‌ها آورده است.2 تعداد ابيات اين ديوان را متقدمان به 30000 رسانيده‌اند. نسخ خطي آن محتوي 5000 تا 40000 و ديوان چاپي آن نيز شامل 50000 بيت است.3 برخي از اين غزليات متعلق به شاعري ديگر به نام شمس مشرقي است. بديع‌الزمان فروزانفر با مقابله و تصحيح ديوان از 1337 تا 1345ش، چاپ منقحي از آن با تعداد 36360 بيت غزل، بجز رباعيات، ارائه داده است.4 در اين ديوان گسترش و تنوع واژگان ناشي از وسعت دامنة معاني مورد نظر مولانا و تعبيرات اوست.5 تعبيرات تازه و قالب ريزي‌هاي بديع ديوان شمس را در كمتر ديوان شعري مي‌توان يافت.6 از نظر نيروي تخيّل و آفرينش صور خيال، ديوان شمس از غني ترين نمونه‌هاي شعر فارسي است.7 بيشتر غزل‌هاي آن به فارسي و اندكي از آنها به تركي، ‌عربي و يوناني است.8

 

مآخذ:

  1. صفا، ‌ذبيح الله. تاريخ ادبيات در ايران. تهران: دانشگاه تهران، چ 3، 1358، ج 3، (ب 1)، ص 469.
  2. قحط خورشيد، ‌برگزيدة اشعار ديوان شمس تبريزي (دو زباني). ‌ترجمة ر. ا. نيكلسن، ‌به كوشش مجيد روشنگر، ‌تهران: مرواريد، 1358، ص 43.
  3. فروزانفر، بديع الزمان. زندگاني مولانا جلال الدين محمد مشهور به مولوي. تهران: زوّار، چ 3، 1354، ص 149.
  4. صفا. همانجا.
  5. شفيعي كدكني، محمدرضا. مقدمه بر گزيدة غزليات شمس مولوي. تهران: جيبي، 1354، ص بيست و يك (مقدمه).
  6. دشتي، علي. سيري در ديوان شمس. تهران: بنياد فرهنگ ايران، ‌چ 4، 1355، ص 119.
  7. يوسفي، غلامحسين. چشمة روشن. تهران:‌ علمي‌، 1369، ص 211.

زرين كوب، عبدالحسين. با كاروان حلّه. تهران: آريا، 1343، ص 221 و 222.

ابوالقاسم رادفر