Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

     

ابوحنیفه دینوری (د حدود 282ق / 895م)، احمد بن داود، تاریخ‌نگار، ریاضی‌دان، ستاره‌شناس و ادیب ایرانی الاصل و نگارندۀ کتاب تاریخی مشهور اخبار الطوال. در حدود 200-210ق / 815-825م در دینور زاده شد. در 235ق / 850م در اصفهان و مدتی نیز در زادگاهش دینور به رصد ستارگان مشغول بود.1و2 مسعودی در مروج الذهب به صراحت ابن قتیبه را به انتحال اغلب آثار ابوحنیفه متهم کرده است3 با اندکی دقت می‌توان دریافت که ابن قتیبه تقریباً در همۀ مباحث مورد علاقۀ ابوحنیفه آثاری نوشته که متأسفانه از میان رفتن بخش عمدۀ آثار ابوحنیفه مانع بررسی دقیق نظر مسعودی می‌شود. ووستنفلد[1] بر آن است که اتهام مسعودی تنها متوجه آثار تاریخی ابن قتیبه است. اما بررسی‌های شارل پلا[2] دعوی مسعودی را دست کم در زمینۀ کتاب الانواء ابن قتیبه، که شباهت بسیاری با کتاب الأنواء ابوحنیفه دارد، ثابت می‌کند.4

عبدالرحمان صوفی* در مقدمۀ کتاب صور الکواکب هنگام سخن گفتن از مکتب ستاره‌شناسی کهن اعراب موسوم به علم انواء، کتاب الانواء ابوحنیفه را کامل‌ترین کتاب در  این رشته دانسته، اما دینوری و همۀ دیگر نگارندگان این گونه آثار را در شناخت ستارگان کم اطلاع شمرده است.5 وی دربارۀ خود ابوحنیفه نیز گفته است: چون در 335ق / 946م به دینور رسیدم، در حجرۀ ابوحنیفه منزل گزیدم و با دیدن جایی که او سال‌ها به رصد می‌پرداخت، وی را مردی زبر دست در شناخت کواکب پنداشتم. اما پس از آنکه کتاب انواء وی به دست رسید دانستم که دانش ستاره‌شناسی او تا چه اندازه کم است.6 وی برخی اشتباهات فاحش ابوحنیفه را یادآور شده است.7

کتاب النبات ابوحنیفه بر خلاف آنچه از نامش برمی‌آید یک اثر ادبی است و نه کتابی در زمینۀ گیاه-دارو شناسی. زیرا وی در این کتاب، بی‌آنکه از ویژگی‌های ظاهری و خواص درمانی گیاهان یاد کند، تنها آیات قرآنی، روایات دینی، اشعار و امثال عربی مرتبط با نام هر گیاه را نقل کرده است. برنهارد لوین[3] بخش‌های موجود این کتاب را در 1394ق/1974م در ویسبادن منتشر کرده است. اخبار الطوال ابوحنیفه نیز از کهن‌ترین تاریخ‌های عمومی تألیف شده در جهان اسلام به شمار می‌رود.

 

مآخذ:

  1. ابن ندیم. الفهرست. به کوشش رضا تجدد، تهران: 1351، ص 86.
  2. عبدالمنعم عامر. مقدمه بر اخبار الطوال ابوحنیفه دینوری. قاهره: 1960م، ص 6.
  3. مسعودی. مروج الذهب و معادن الجوهر. به کوشش شارل پلا، بیروت: 1966م، ج 2، ص 359.
  4. شارل پلاّ. مقدمۀ کتاب الأنواء ابن قتیبۀ دینوری. حیدر آباد دکن: 1375ق/1956م، ص 24-28.
  5. عبدالرحمان صوفی. صور الکواکب (متن عربی). حیدر آباد دکن: 1373ق/1954م، ص 7-8؛ همان کتاب، ترجمۀ کهن فارسی به قلم نصیر الدین طوسی، به کوشش معزالدین مهدوی، تهران: 1351، ص 7-8.
  6. عبدالرحمان صوفی. همان(متن عربی). ص 8-9؛ ترجمۀ فارسی نصیرالدین طوسی، ص 8-9.
  7. عبدالرحمان صوفی. همان(متن عربی). ص 12-14؛ ترجمۀ فارسی نصیرالدین طوسی، ص 12-13.

       آذر آقاميرزا