Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

رازي، ابوبكر محمد بن زكريا (حدود 253ق-313ق / ؟م)، بزرگترين پزشك باليني دورة اسلامي و سراسر قرون وسطي، فيلسوف و شيمي‌دان بزرگ ايراني. از زندگي وي چيز چنداني نمي‌دانيم. به گفتة بيروني* در ري زاده شد. در جواني به كيميا پرداخت تا آنكه عوارض كار با مواد شيميايي چشمانش را نابينا كرد. پس از درمان چشمانش به پزشكي علاقمند شد و در اندك مدتي چنان در اين كار مهارت يافت كه پادشاهان و بزرگان نيازمند او شدند.1 چندي رياست بيمارستان ري را بر عهده داشت.2 در سي و چند سالگي به بغداد رفت.3 و در آنجا چندان نامدار شد كه انتخاب محلي مناسب براي تأسيس بيمارستان كهن بغداد و سپس رياست آنجا را بر عهدة وي گذاشتند.4 در فاصلة 290-296ق / ؟م ديگر بار در ري بود و دو كتاب مشهور خود، الطب الروحاني و كناش المنصوري را براي منصور بن اسحاق بن احمد امير ري نوشت.5 گويا يك بار ديگر نيز به بغداد رفت اما باز به ري برگشت. در پايان عمر بار ديگر چشمانش آب آورد و نابينا شد، اما اين بار از درمان آن خود داري ورزيد و سرانجام در 5 شعبان 313ق در اين شهر درگذشت.6

آثار: رازي آثار بسياري در زمينة پزشكي، داروشناسي، شاخه‌هاي مختلف طبيعيات ( علوم تجربي)، فلسفه، منطق، الهيات، رياضيات و موضوعات ديگر نوشته كه بسياري از آنها در نوع خود كم نظيرند. بيروني* نخستين كسي است كه فهرستي موضوعي از آثار رازي، مشتمل بر نام 184 اثر وي را فراهم آورده است.7 ابن نديم، نخستين فهرست نگار جهان اسلام، 137 كتاب، رساله و مقاله از وي برمي‌شمارد8 و ابن ابي اصيبعه 238 اثر به وي نسبت مي‌دهد.9 بسياري از پژوهشگران غربي در مورد اهميت آثار وي  به بحث و بررسي پرداخته‌اند.10

مهمترين اثر پزشكي وي، الحاوي، بزرگ‌ترين دانشنامة پزشكي جهان اسلام است و به جرأت مي‌توان گفت همة آگاهي‌هاي مسلمانان از پزشكي و داروشناسي يوناني، ايراني و هندي، تجربيات پزشكان دورة اسلامي تا اواخر سدة 3ق / ؟م و بويژه تجربيات گران‌بهاي خود رازي در آن گرد آمده است. الكناش المنصوري را بايد چكيده‌اي بسيار فشرده از الحاوي دانست.11 كتاب من لايحضره الطبيب يا طب الفقراء رازي، خطاب به اقشار كم درآمد جامعه كه به پزشك دسترسي ندارند نوشته شده است. بسياري از پزشكان دورة اسلامي به تقليد از رازي كتاب‌هاي مختصري با همين هدف نوشتند (مانند كتاب فارسي يادگار  جرجاني*) و حتي شيخ صدوق، فقيه برجستة شيعي، چنان كه خود گويد، در نام گذاري و شيوة تأليف كتاب فقهي من لايحضره الفقيه از اين كتاب رازي تقليد كرده است.12 در رسالة ما الفارق أو الفروق به شيوة پرسش و پاسخ از چگونگي تشخيص بيماري‌هاي داراي عوارض كلينيكي مشابه از يكديگر سخن گفته است.13 رسالة الجدري و الحصبة (آبله و سرخك) رازي حاوي كهن‌ترين توصيف آبله و شاهكار پزشكي اسلامي است. در اين كتاب براي نخستين بار تفاوتهاي ميان اين دو بيماري با دقتي تحسين برانگيز بيان شده است.14 رسالة رازي دربارة زكام نيز حاوي برخي نو آوري‌ها است كه توجه پژوهشگران معاصر را به خود جلب كرده است.15

 

مآخذ:

  1. بيروني. فهرست كتب الرازي. به كوشش پاول كراوس، پاريس: 1936م، ص 4-5.
  2. ابن جلجل. طبقات الاطباء و الحكماء. به كوشش فؤاد سيد، قاهره: 1955م، ص 77.
  3. ابن ابي اصيبعه. عيون الأنباء. به كوشش آگوست مولر، قاهره: 1299ق،  ج1 ، ص309.
  4. همان. ج1 ، ص 309-310؛ ابن جلجل. ص77.
  5. بيروني. ص 6-7، 19؛ ابن جلجل. ص77؛ ابن ابي اصيبعه. ج 1، ص 310، 315، 317.
  6. بيروني، ص 6.
  7. بيروني، ص 6-21.
  8. ابن ند يم. الفهرست. به كوشش رضا تجدد، تهران: 1350، ص 35-359.
  9. ابن ابي اصيبعه. ج 1، ص 310 به بعد.
  10. Wustenfeld, F. , Geschichte der Arabischen Artze und Naturforscher, Gottingen, 1840, pp 40-49 ; Leclerc, L., Histoire de la médecine Arabe, Paris, 1876, vol I, pp 259-278, 337-354 ; Browne, E. G. , Arabian Medicine, Cambridge, 1921, pp 44-53; Carra de Vaux,  les Penseurs de l'Islam, Paris, 1921, vol II, pp 268, 276, 390 ; Sarton, G., Introduction to the History of Science, Baltimore, 1927, vol I, pp 587, 609 ; Elgood, C. L., A Medical History of Persia, Cambridge, 1951.
  11. كرامتي. «پزشكي»، دائرة المعارف بزرك اسلامي. ج 13، ص 651-652.
  12. نجم آبادي، محمود. مؤلفات و مصنفات ابوبكر محمد بن زكرياي رازي. تهران: 1371، ص 68.
  13. رازي. ما الفارق أو الفروق أو كلام في الفروق بين الأمراض.  به كوشش سلمان قطايه، حلب: 1398ق/1978م، 1-2، 14 و صفحات ديگر؛ كرامتي، ص 652.
  14. كرامتي. ص 652.
  15. قطايه، سلمان. «تعليق علي رساله الرازي في الزكام»، مجلة تاريخ العلوم العربيه، حلب: 1977م، ص 63-66.

یونس کرامتی