Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

رسالات عكاسي، مجموعه‌اي از متون دستنوشته و چاپي دربارة مباحث نظري و فني عكاسي در دوران قاجار. اين رساله‌ها را بيشتر، عكاسان و معلمان شيمي يا فيزيك مدرسة دارالفنون نوشته يا از زبان‌هاي فرانسه يا انگليسي ترجمه كرده‌اند. علاقة ناصرالدين شاه* به عكاسي، و نياز عكاسان درباري به دانش فني عكاسي، از انگيزه‌ها‌ي اصلي اين نويسندگان و مترجمان در تأليف و ترجمة رساله‌هاي مربوط به عكاسي بود.

بخش‌هايي از اين رساله‌ها به آشنايي با ابزار و وسايل عكاسي، تاريك‌خانه، نحوة عكسبرداري و طريقة ظهور شيشه‌هاي حساس عكاسي و چاپ عكس‌ها و آگاهي‌هاي ديگر اختصاص داده شده است. برخي از اين رساله‌ها به صورت چاپ سنگي و يا چاپ سُربي منتشر شده‌اند. بر مبناي اين نوشته‌ها مي‌توان به سير دگرگوني و پيشرفت و رواج عكاسي در ايران و گوناگوني شيوه‌ها و روش‌هاي مربوط به عكسبرداري و ظهور چاپ و ده‌ها موضوع ديگر در ايران و جهان پي برد. بيشتر اين رساله‌ها، آراسته به هنرهايي مرتبط با كتاب‌آرايي، همچون خوشنويسي و جدول‌كشي بوده و پاره‌اي از آن‌ها نيز به فرمان ناصرالدين‌ شاه نوشته يا ترجمه شده‌اند. برخي از آن‌ها به ناصرالدين شاه و مظفرالدين شاه يا افرادي از رجال درباري اهدا شده‌اند.

برخي از مواردي را كه مي‌توان از اين كتاب‌ها و رساله‌ها دربارة عكاسي دريافت، به طور خلاصه به شرح زير است:

  • چگونگي پيدايي و شكل‌گيري عكاسي در ايران.
  • چگونگي نگارش كتاب‌ها  و رساله‌هاي عكاسي.
  • توضيحات علمي و فني دربارة عكاسي و عكسبرداري.
  • تحول شيوه‌هاي ظهور و چاپ عكس.
  • دگرگوني ابزار و مواد عكاسي.
  • نسخه‌هاي گوناگون ساخت و تركيب داروهاي شيميايي عكاسي.
  • سير تحول شيوهاي نگارش رساله‌ها.
  • ورود اصطلاحات رايج عكاسي از زبان‌هاي خارجي به زبان فارسي.
  • معادل‌سازي براي برخي كلمات و اصطلاحات عكاسي از زبان‌هاي خارجي در زبان فارسي.
  • طرح اصول علمي و عملي و جنبه‌هاي زيبايي‌شناسي در عكاسي.
  • چگونگي پيدايي و شكل‌گيري عكاسي در جهان.

    نخستين رساله به نام فوتگرافي و آخرين آن‌ها صنعت عكاسي است.

    مشخصات رساله‌هاي مربوط به عكاس ايران در دوران قاجار، شامل رساله‌هاي مستقل و يا پيوست كتاب‌هاي ديگر، به ترتيب سال نگارش به قرار زير است:
  1.  كتاب‌ فوتگرافي: كه نخستين رساله در فن عكاسي است. تاريخ نگارش، قبل از 1274ق/ 1858م، نويسندة ناشناس، نسخة دستنوشت، كتابخانة مسجد و مدرسة سپهسالار (شهيد مطهري)، شمارة 2841. 1
  2. كتاب عكس:2 تاريخ نگارش 1280ق/ 1863م، نويسنده محمد كاظم ابن احمد محلاتي، تا به امروز 4 نسخة دستنويس از اين كتاب در كتابخانه‌هاي مختلف ايران شناسايي شده است.
  3. كتاب عكاسي:3 تاريخ نگارش 1294ق/ 1877، مترجم علي‌بخش ميرزا قاجار، نسخة دستنوشت، كتابخانة ظاهرية دمشق (سوريه)، شماره 3943.
  4. رسالة فن عكاسي: تاريخ نگارش 1295ق/ 1878م، مترجم آنتوان سِوْرْيُوگين[1]، نسخة دستنوشت، كتابخانة ملي ايران، شمارة 1679/ف.
  5. كتاب مجموعة الصنايع (باب چهل و چهارم در عكاسي4)، تاريخ نگارش 1295ق/ 1878م، مترجم ميرزا محمد شيرازي، چاپ سنگي، كتابخانة مركزي دانشگاه تهران.
  6. كتاب مرآت البلدان ناصري (بخشي از كتاب5)، تاريخ نگارش 1296ق/ 1879م، نويسنده محمدحسن خان صنيع‌الدوله، (اعتمادالسلطنه).
  7. رسالة قواعد عكس و تلگراف، تاريخ نگارش 1298ق/ 1880م، نويسنده حسن ابن عليرضا لاهيجي نجفي، نسخة دستنوشت، كتابخانة مركزي دانشگاه اصفهان، شمارة 8092 (ميكروفيلم شمارة 4573 در كتابخانة مركزي دانشگاه تهران).
  8. طرز عكس انداختن پاپارنيان[2]،6 [پاپازيان] (يك صفحه)، تاريخ نگارش 1299ق/ 1881م نويسنده اين يك صفحه را از روي خط سركار معين لشكر نوشته است، نسخة دستنوشت كتابخانة مركزي دانشگاه تهران، جنگ خطي، شمارة 3966.
  9. كتاب عكاسي (رسالة محمود7 از مؤلفي فرانسوي. ترجمة ميرزا محمودخان شيمي در 1301ق / 1884م، نسخة دستنوشت، كتابخانة ملي ايران، شمارة 1091/ف.
  10. كتاب علم عكاسي، تاريخ نگارش 1307ق/ 1889م، نويسنده ميرزا احمد عكاسباشي (صنيع‌السلطنه) نسخة دستنوشت، كتابخانة ملي ايران، شمارة 487/ف.
  11. كتاب المآثر والآثار (بخش «ترويج علم و عمل عكس»)،8 تاريخ نگارش 1306ق/ 1888م، نويسنده محمدحسن خان اعتمادالسلطنه.
  12. رسالة عكسية حَشريّة، تاريخ نگارش 1307ق/ 1889م، نويسنده محمد ابن علي مشكات المُلك، چاپ سنگي، طهران، كتابخانة مركزي دانشگاه تهران، شمارة 526678 ك. م ـ 301 .
  13. كتاب احمد (سفينة طالبي)، (صحبت دهم ذيل عنوان: آقا احمد ما عكاسي مي‌كند)، تاريخ نگارش 1307ق/ 1890م، نويسنده حاج ميرزا عبدالرحيم تبريزي معروف به طالبوف (چاپ سنگي، كتابخانة ملي ايران).
  14. كشف الصنايع و مخزن الطباعة (منتخبات محمدي)، (بيان بيستم، در علم عكاسي...10)، تاريخ نگارش، 1311ق/ 1894م، نويسنده حكيم كامران شيرازي (ملك‌الكُتّاب)، بمبئي، چاپ سنگي، 1311ق.
  15. كشف الصنايع و منتخبات علي الحسيني، (بيان هشتم در علم عكاسي... 10) دست‌نوشتي از علي الحسيني مربوط به سدة 13ق، كتابخانة مركزي دانشگاه تهران، شمارة 2261 (ميكرو فيلم).
  16. كتاب عكاسي، تاريخ نگارش 1313ق/ 1895م، مترجم محسن ميرزا شمس‌الشعرا، نسخة دستنوشت، كتابخانة ملي ملك، شمارة 6266.
  17. رسالة شعاع الشموس، في‌المراياء والعكوس،11 تاريخ نگارش 1322ق/ 1905م، نويسنده ميرزا شفيع‌خان محقق‌السلطان، نسخة دستنوشت، مجموعة شخصي شادروان يحيي ذكاء.
  18. كتاب علم عكاسي جديد، تاريخ نگارش 1325ق/ 1907م، نويسنده گارنيك خان دالكجيان[3]، چاپ سُربي، تهران، مطبعة فاروس، 1325ق / ؟م.
  19. رسالة هنرآموز، (بخش عكاسي12)، تاريخ نگارش 1322ق/ 1904م، نويسنده حسين (مدير كتبخانة كمال در تبريز). كتابخانة ملي ايران، چاپ سنگي شماره 12989/ س.
  20. كتاب صنعت عكاسي، تاريخ نگارش 1333ق/ 1914م، نوشتة مُسيو پاپاريان دواساز، چاپ سُربي، تهران، مطبعة فاروس.

    مآخذ:
  1. طهماسب‌پور، محمدرضا. ناصرالدين، شاهِ عكاس. تهران: نشر تاريخ ايران، 1381، ص217-219.
  2. همان. ص 172-175.
  3. همان. ص 176-179.
  4. ملك‌الكُتاب، مجموعة الصنايع. چاپ سنگي، كلكته: 1295ق / ؟م، ص103-110.
  5. اعتمادالدوله، محمدحسن. مرآة البلدان. به كوشش عبدالحسين نوايي و ميرهاشم محدث. تهران: دانشگاه تهران، 1367، ج 3، ص 1445-1447.
  6. طهماسب‌پور. همان. ص181.
  7. ذكاء، يحيي. تاريخ عكاسي و عكاسان پيشگام در ايران. به كوشش كريم امامي، تهران: انتشارات علمي و فرهنگي، 1376، ص 313-314.
  8. اعتمادالسلطنه، محمدحسن. چهل سال تاريخ ايران (المآثر و الآثار). به كوشش ايرج افشار، تهران: اساطير، 1374، ج 1، ص130-131.
  9. ذكاء. همان. ص 314- 316.
  10. همان. ص 310-312.
  11. همان. ص 316- 318.
  12. هنرآموز. ترجمه و تأليف حسين (مدير كتبخانة كمال در تبريز) 1322ق/ 1904م، چاپ سنگي، كتابخانة ملي ايران، 12989/س، ص80- 102.

[1].  

[2].  

[3].  

محمدرضا طهماسب‌پور