Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

رشيدِ وَطواط (ـ 573 ق) شاعر، دانشمند

امير امام رشيدالدين سعدالملك محمد بن محمد بن عبدالجليل عمري مشهور به خواجه رشيد وطواط بود. نسبش با 11 واسطه به خليفة دوم عمر بن خطّاب مي‌رسيد. تخلصش به وطواط از بابت كوچكي جثّه او بود، چه وطواط نام مرغي از جنس پرستو است.1 رشيد در بلخ زاده شد. بخشي از تحصيلاتش را در مدرسة نظامية بلخ نزد امام ابوسعد هروي انجام داد.2 پس از پايان تحصيل و كسب مهارت در نثر عربي و فارسي به خوارزم رفت. در آنجا به خدمت آتسز خوارزمشاه (حك 521 ـ 551 ق) درآمد.3 از سوي پادشاه به صاحب ديواني رسائل منصوب شد. همواره در سفر و حضر ملازم آتسز بود و ميان آن دو مطايباتي وجود داشت.4 در جنگ آتسز با سلطان سنجر (حك 511ـ 552 ق) دو بيت از انوري را پاسخ گفت و به سپاه سنجر فرستاد. به همين سبب سنجر پس از فتح قلعة هزار اسب تصميم به قتل رشيد گرفت، ‌اما با وساطت منتجب الدين بديع اتابك جويني، او را بخشيد.5 سي سال در خدمت آتسز به سر برد. گويا پس از مرگ وي تا آخر عهد ايل ارسلان (حك 551ـ 568 ق) و آغاز دورة تكش (حك 568 ـ 594 ق) همچنان صاحب ديواني خوارزم را داشت. سپس به سبب كهولت از كار دست كشيد.6 از آثارش مي‌توان به ديوان اشعار فارسي در 5000 بيت، رسائل عربي در دو جلد‌(مصر، 1315 ق) و حدائق السحر في دقايق الشعر در نثر فارسي اشاره كرد. در قصيده به شيوة عنصري نظر داشت.7 از 223 مديحة رشيد، 153 قصيده، تركيب بند و ترجيع بند آن در مدح آتسز است.8

مآخذ:

1ـ سپهرم، اميرمسعود. تاريخ برگزيدگان و عده‌اي از مشاهير ايران و عرب، تهران: زوّار، چ 1، 1341، ص 249.

2ـ صفا، ذبيح الله. تاريخ ادبيات در ايران، تهران: ابن سينا، چ 4، 1347، ج 2، ص 628.

3ـ وطواط، رشيدالدين. حدائق السحر في دقائق الشعر، به تصحيح و اهتمام عباس اقبال، ‌تهران: كتابخانة كاوه، بي تا، ص هـ (مقدمه).

4ـ صفا، ذبيح الله. همان، ص 628.

5ـ بياني، مهدي. كارنامة بزرگان ايران، تهران: اداره كل انتشارات و راديو، 1340، (تاريخ مقدمه)، ص 183 و 184.

6ـ صفا، ذبيح الله. همان، ص 631.

7ـ فروزانفر. بديع الزمان. سخن و سخنوران، تهران: خوارزمي‌، چ 2، 1350، ص 324، 325ـ 326.

8ـ وطواط، ‌رشيدالدين. ديوان رشيدالدين وطواط، با مقدمه و تصحيح و مقابلة سعيد نفيسي، تهران: كتابخانة باراني، 1339، ص 5 (مقدمه).

ابوالقاسم رادفر