Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

رودخانههاي ايران، جريان‌هاي سطحي و به هم پيوستة آب‌هايي هستند كه با تبعيت از اقليم، توپوگرافي و جنس زمين در شش حوضة آبريز در جغرافياي كنوني ايران به سوي درياها، باتلاق‌ها و شوره‌زارهاي داخل و يا خارج ازكشور ايران جريان دارند. سرچشمة برخي از رودخانه‌هاي ايران داخلي است و منشاء برخي نيز خارج از مرزها قرار دارد. از نظر سيستم زهكشي، حوضه‌هاي اصلي آبريز ايران مشخصاً به چند زير حوضه آبريز ديگر تقسيم شده‌اند. حوضه‌هاي اصلي عبارتند از:

 1- حوضة آبريز درياي خزر؛2- حوضة آبريز خليج فارس و درياي عمان؛3- حوضة آبريز درياچة اورميه؛ 4- حوضة آبريز داخلي؛ 5- حوضة آبريز خاور و جنوب خاوري؛ 6- حوضة آبريز شمال خاوري ايران.1

حوضة آبريز درياي خزر با رودهاي ارس، سفيد رود، اترك و گرگان رود به عنوان مهم‌ترين رودهاي اين حوضه و با بيش از 350 رود كوچك و بزرگ، داراي 200/174 كم وسعت از شمال آذربايجان غربي تا شمال خراسان شمالي امتداد داشته و بيشتر شامل استان‌هاي گيلان، مازندران، زنجان، اردبيل، كردستان و دربرگيرندة قسمت‌هاي اندكي از استان‌هاي قزوين، تهران، سمنان وخراسان رضوي نيز مي‌شود. حوضة آبريز خزر داراي 7 زير حوضه است كه در هر كدام مجموعه رودخانه‌ها و ريزآبه‌هاي آن‌ها قرار دارند.2 ارس و اترك دو رود مرزي در شمال غرب و شمال شرق ايران هستند كه نخستين رود، قسمت‌هايي از مرز مشترك ايران با كشورهاي آذربايجان و ارمنستان و دومين رود نيز قسمتي از مرز مشترك ايران با كشور تركمنستان را تشكيل مي‌دهند. سرچشمه‌ها و محل ورود اين دو رود به درياي خزر خارج از مرزهاي ايران واقع شده‌‌اند. سفيد رود با 11 شاخة اصلي و 10 شاخة فرعي به طول 800 كم و با وسعت حوضه 57000 كم2 بزرگ‌ترين جريان آبي حوضة آبريز درياي خزر در ايران است.3 شاخه اصلي اين رود، قزل‌اوزن نام دارد كه از كوه‌هاي چهل‌چشمة كردستان سرچشمه گرفته و پس از پيوند با شاهرود در جنوب رودبار گيلان با نام سفيد رود به خزر مي‌ريزد. قره‌سو (در آذربايجان شرقي و اردبيل)، طالقان رود (در تهران و قزوين)، زنجان رود (در زنجان)، تجن، هراز و تالار (در مازندران) از مهم‌ترين رودهاي حوضة آبريز خزر هستند.4 دومين حوضة آبريز ايران كه در آن رودخانه‌هاي متعددي از جمله تنها رود قابل كشتيراني ايران يعني كارون در آن جاري است، حوضة خليج فارس و درياي عمان به وسعت 425100 كم2 است.5 در اين حوضه نيز تعداد 9 زير حوضه كه از جنوب آذربايجان غربي (مرز تركيه) شروع و پس از پوشاندن تمامي استان‌هاي مرزي غرب و استان‌هاي ساحلي جنوب تا جنوب استان سيستان و بلوچستان (مرز پاكستان) ادامه مي‌يابد. تمام يا قسمت‌هاي بيشتري از استان‌هاي هرمزگان، بوشهر، خوزستان، ايلام، لرستان و چهار محال و بختياري و كهكيلويه و بويراحمد قسمت‌هايي از استان‌هاي كرمان، فارس، اصفهان، همدان و كردستان زير پوشش اين حوضه قرار دارند. حوضة آبريز خليج فارس و درياي عمان به عنوان بزرگ‌ترين حوضة آبريز ايران و داراي بيشترين مرز آبي، بستر رودخانه‌هاي واقع در غرب و جنوب غربي زاگرس و همچنين رودخانه‌هاي موجود در ارتفاعات واقع در جنوب استان فارس، كوه‌هاي بشاگرد و جنوب بلوچستان است.6 مهم‌ترين رودخانه‌هاي حوضة خليج فارس و درياي عمان، سيروان، كرخه، كارون، دز، جراحي، زهره، هله، موند، كل، ميناب و سرباز هستند. اين رودخانه‌ها و شاخه‌هاي فرعي آن كه تعداد آن‌ها به بيش از 700 رشته مي‌رسد تماماً به خليج فارس و درياي عمان كه به آب‌هاي آزاد جهان متصل است، مي‌ريزند. تنها رود زاب كوچك در شمالي‌ترين نقطة اين حوضه، وارد خاك عراق شده، به درياچة دوكان منتهي مي‌شود. كارون به عنوان مهم‌ترين رود اين حوضه (← كارون) با طولي بيش از 950 كم و حوضه‌اي برابر با 60000 كم2، طولاني‌ترين و پرآب‌ترين رود اين حوضه است كه از كوه‌هاي زاگرس سرچشمه گرفته و پس از پيوستن رودخانه دز به آن، در نهايت به اروندرود و خليج فارس مي‌ريزد.7 حوضة آبريز درياچة اورميه با 50850 كم2 وسعت و نيز با هشت زير حوضه در اطراف درياچة اورميه، بستر رودخانه‌هاي متعددي است كه زرينه رود و سيمينه رود (در شمال كردستان)، ليلان چاي، صوفي چاي و تلخه رود (در آذربايجان شرقي) و رود گدار، باراندوز چاي، شهر چاي، نازلوچاي و زولاچي (در آذربايجان غربي) از مهم‌ترين آن‌هاست. تمام اين رودها به درياچة‌ اورميه كه حد فاصل آذربايجان غربي و شرقي است منتهي مي‌شوند.8 تلخه رود يا آجي‌چاي از ارتفاعات سبلان و سهند سرچشمه مي‌گيرد و پس از عبور از شمال شهر تبريز و با آبدهي بيشتر نسبت به زرينه رود كه از سوي جنوب وارد درياچه مي‌شود، از سوي شرق به درياچة اورميه مي‌پيوندد.9 حوضة آبريز فلات مركزي ايران با مساحت 841400 كم2 و تعداد 8 زير حوضه كلية مناطق كويري ايران از جمله تمام يا قسمت‌هاي عمده‌اي از استان‌هاي يزد، قم، سمنان، كرمان، سيستان و بلوچستان، فارس، تهران، قزوين، مركزي و خراسان رضوي و جنوبي را زير پوشش دارد و تمام جريان‌هاي سطحي آن به درياچه‌هاي داخلي، كويرها و دق‌هاي مركزي تخليه مي‌شود. رودهاي جاجرود، كرج، رود شور، قره‌چاي و قم رود (در زير حوضة درياچة نمك)، رود پر آب و طولاني زاينده رود (در زير حوضة آبريز باتلاق گاوخوني)، رود كُر (در زير حوضة درياچة بختگان)، هَليل رود (در زير حوضة آبريز جازموريان) و حَبَله رود و گرمسار، رودبار نيشابور و آب بخشا در كرمان و كال شور خارطوران، مهم‌ترين رودهاي زير حوضة آبريز كوير نمك، دشت لوت و كويرهاي مركزي ايران است.10 حوضة آبريز شرق ايران با سه زير حوضة آبريز، بخش عمده‌اي از مناطق مرزي شرق كشور، از خراسان رضوي تا سيستان و بلوچستان را در بر مي‌گيرد و از خشك‌ترين و كم‌ باران‌ترين مناطق ايران به شمار مي‌رود. رودخانة نسبتاً پر آب هيرمند كه از ارتفاعات افغانستان سرچشمه مي‌گيرد (← هيرمند) بخشي از مرزهاي جنوب شرقي ايران با افغانستان را تشكيل مي‌دهد كه وارد شمال استان سيستان و بلوچستان شده و نهايتاً پس از آبياري دشت سيستان در درياچة هامون در شهرستان زابل، تخليه مي‌شود.11 مهم‌ترين رودهاي اين حوضه با وسعتي معادل 106312كم2، عبارت‌اند از: سيانجان، گزو، تهلاب، سيمش رود، لاديز، تماآب، جالق، سيب سوران و سراوان.12 اين رودخانه‌ها عموماً فصلي و سيلابي هستند. ماشكل (ماشكيل) و كال شور نيز از رودخانه‌هاي مهم اين حوضه هستند كه اولي در پاكستان و دومي در افغانستان و در شوره‌زارها تخليه مي‌شوند.13 حوضة آبريز شمال شرقي ايران با يك زير حوضه به نام حوضة آبريز قره‌قوم با وسعتي معادل 44502 كم2 در محدودة استان‌هاي خراسان رضوي و شمالي قرار گرفته و با كشورهاي تركمنستان و افغانستان هَم مرز است.14 رودخانه‌هاي درونگر، جام رود، كشف رود و روس رود، مهم‌ترين رودهاي اين حوضة آبريز است كه مستقيماً و يا پس از پيوستن به رود مرزي هريرود، وارد صحراي قره‌قوم در كشور تركمنستان مي‌شوند. كشف رود مهم‌ترين رود اين حوضه است كه از ارتفاعات بينالود و هزار مسجد سرچشمه گرفته و پس از عبور از شمال شهر مشهد به رود مرزي هريرود15 مي‌پيوندد.

 

مآخذ:

  1. سازمان نقشه‌برداري كشور. اطلس زمين‌شناسي (اطلس ملي ايران). نگارش دوم، تهران: سازمان نقشه‌برداري كشور (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1382، ص 8.
  2. همانجا.
  3. همانجا.
  4. جعفري، عباس. گيتاشناسي ايران. ج 2، رودها و رودنامة ايران، چ 2، تهران: گيتاشناسي، 1379، ص 24-29.
  5. اطلس زمين‌شناسي. همان. ص9.
  6. سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. فرهنگ جغرافيايي رودهاي كشور. ج4: حوضه آبريز خليج فارس و درياي عمان، چ1، تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح، 1384، ص1.
  7. اطلس زمين‌شناسي. همان. ص9؛ جعفري. همان. ص 29-37.
  8. جعفري. همان. ص 38.
  9. كلينسلي، دانيل. كويرهاي ايران. ترجمة دكتر عباس پاشايي، چ1، تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح، 1381، ص27.
  10. اطلس زمين‌شناسي. همان. ص 10 و 11.
  11. سازمان پژوهش‌ و برنامه‌ريزي آموزشي. جغرافياي استان سيستان و بلوچستان. چ3، تهران: شركت چاپ و نشر كتا‌ب‌هاي درسي ايران، 1381،  ص 26 و 62.
  12. سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. فرهنگ جغرافيايي رودهاي كشور. ج5: حوضه آبريز شرق ايران و قره‌قوم. چ1، تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح، 1384، ص1.
  13. جعفري. همان. ص 64-67.
  14. فرهنگ جغرافيايي رودهاي كشور. همان. ص 73.
  15. سازمان پژوهش‌ و برنامه‌ريزي آموزشي. جغرافياي استان خراسان رضوي. چ1، تهران: شركت چاپ و نشر كتا‌ب‌هاي درسي ايران، 1384،  ص 24- 22.
    خدیجه مقیمی