Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

زابل، نام شهرستان و شهري است در شمال شرقي استان مرزي سيستان و بلوچستان.

شهرستان زابل برابر آخرين تغييرات تقسيمات كشوري در 1383ش، داراي 6 شهر، 5 بخش و 17 دهستان است.1 اين شهرستان از غرب با شهرستان نهبندان (خراسان جنوبي)، از جنوب با شهرستان زاهدان و از شرق و شمال با كشور افغانستان، همسايه و درياچه‌هاي هامون صابري (سيستان) و هامون هيرمند در آن واقع است.2

شهر زابل با مختصات جغرافيايي "45 '29  ْ61 طول شرقي و "30 '01  ْ31 عرض شمالي و ارتفاع 475 متر از سطح دريا،3 در فاصلة تقريبي 1750 كيلومتري از مركز استان (زاهدان) واقع است.4

زابل (زابلستان، زاولستان) در دشتي هموار و با آب و هوايي گرم و خشك و با نام‌هاي نصرآباد و نصيب‌آباد،5 به دليل رونق كشاورزي خود روزگاري به انبار غلة ايران شهرت داشته6؛ امّا در حال حاضر به دليل كاهش ميزان بارندگي و نيز كاهش حتي قطع ورودي آب هيرمند از افغانستان به ايران به علت ناامني و بي‌ثباتي سياسي در آن كشور و عدم اجراي كامل مفاد آخرين قرارداد تقسيم آب هيرمند بين ايران و افغانستان كه از 1356ش تاكنون، بدون تجديد نظر در موارد آن، لازم الاجرا اعلام گرديده است،7 تأمين آب لازم براي كشاورزي به سختي انجام مي‌گيرد (← هيرمند).

زابل داراي تاريخي كهن و حتي افسانه‌اي است (= زادگاه رستم). آثار بر جاي مانده از گذشته، چون شهر باستاني زرنج، كاخ و آتشكدة كوه خواجه، ميل يا منارة قاسم آباد زابل و... حاكي از رونق فرهنگ و مدنيت در گذشتة اين سرزمين است.8 در حدودالعالم (تأليف 372ق) از زابل با نام زابلستان ياد شده9 و در البلدان (تأليف 278ق / 891م)، زير عنوان «زرنج» به آن پرداخته شده است.10 در نزهة‌القلوب (تأليف 740ق / 1339م) در شرح زابل آمده است كه «زاول ولايتي عريض است و طويل و مملكتي بوده است و ديگر اين‌كه « زاول شهري بزرگ است و گرمسير و درو ميوه بسيار و شكارگاه‌هاي خوب و علفزارهاي بسيار دارد».11 شهر زابل با شهر مرزي دوست محمدخان (در مرز افغانستان)، داراي حدود 30 كم فاصله و از اين رو به لحاظ موقعيت مرزي و ارتباطي داراي اهميت است. اين شهر در 1375ش داراي 100887 تن12 و طبق برآورد انجام گرفته در 1384ش، جمعيتي برابر با 118424 تن را داشته است.13

 

مآخذ:

  1. دفتر تقسيمات كشوري. نشرية عناصر و واحدهاي تقسيمات كشوري. تهران: دفتر تقسيمات كشوري (وزارت كشور)، 1383.
  2. سازمان نقشه‌برداري كشور. نقشة تقسيمات كشوري. تهران: سازمان نقشه‌برداري كشور (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1383.
  3. جعفري، عباس. گيتاشناسي ايران. ج 3، دايرة‌المعارف جغرافيايي ايران، چ 1، تهران: گيتاشناسي، 1379، ص 631.
  4. سازمان حمل و نقل و پايانه‌هاي كشور (وزارت راه و ترابري). اطلس جاده‌هاي ايران (ويرايش دوم). تهران: همشهري، 1380، ص 148.
  5. چكنگي، عليرضا. فرهنگنامة تطبيقي نام‌هاي قديم و جديد مكان‌هاي جغرافيايي ايران و نواحي مجاور. چ 1، مشهد: بنياد پژوهش‌هاي اسلامي، 1378، ص 215.
  6. فخاري، غلامرضا. اختلاف دولتين ايران و افغانستان در مورد رود هيرمند. چ1، تهران: وزارت امور خارجه، 1371، ص36.
  7. همان. ص76-74.
  8. بيات، عزيزالله. كليات جغرافياي طبيعي و تاريخي ايران. چ 1، تهران: اميركبير، 1367، ص 395.
  9. حدودالعالم من المشرق الي المغرب. به كوشش دكتر منوچهر ستوده، تهران: كتابخانة طهوري، 1362، ص105.
  10. يعقوبي، ابن‌ واضح. (احمد بن ابي‌يعقوب). البلدان. بيروت: دار احياء التراث العربي، 1408ق / 1988م، ص 50.
  11. مستوفي، حمدالله. نزهةالقلوب. به كوشش گاي لسترنج، ليدن: بريل، 1333ق/1915م، ص 146.
  12. بيات، عزيزالله. كليات جغرافياي طبيعي و تاريخي ايران. چ 1، تهران: اميركبير، 1367، ص 395.
  13. نورالهي، طه. توزيع و طبقه‌بندي جمعيت شهرهاي ايران در سرشماري‌هاي 75-1335. تهران: مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1382، ص 183.
  14. مركز آمار ايران. بازسازي و برآورد جمعيت شهرستان‌هاي كشور بر اساس محدودة سال 1380. تهران: مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1382، ص 132.
غلامحسین تکمیل‌همایون