Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

زنجان، استاني در شمال غرب ايران و به مركزيت شهري به همين نام ( ← زنجان شهر).

اين استان از شمال با استان‌هاي اردبيل و آذربايجان شرقي، از شمال شرق با استان گيلان، از شرق با استان قزوين، از جنوب با استان همدان، از شمال غرب با استان آذربايجان غربي و از غرب و جنوب غربي با استان كردستان همسايه است.1

استان زنجان با مختصات جغرافيايي 33َ˚35 تا 15َ˚37 عرض شمالي و 10َ˚47 تا 26َ˚49 طول شرقي با وسعتي برابر با 21841كم‍، 3/1 درصد از مساحت كشور را تشكيل مي‌دهد.2

استان زنجان، براساس آخرين تقسيمات كشوري داراي 7 شهرستان، 16 بخش، 46 دهستان و 16 شهر است. شهرستان‌هاي استان عبارتند از: ابهر، ايجرود (به مركزيت زرين آباد)، خرمدره، خدابنده (به مركزيت قيدار)، زنجان، طارم (به مركزيت آب بر) و ماه نشان.3

استان زنجان منطقه‌اي كوهستاني است كه شهرها و روستاهاي آن در فواصل رشته كوه‌هايي كه به شكل موازي و با جهت شمال غربي ـ جنوب شرقي، در سر تا سر استان كشيده شده‌اند، بنا شده‌اند. مهم ترين كوه‌هاي استان زنجان عبارتند از:

  1. رشته كوه‌هاي شمالي (از رشته جبال البرز) كه رود قزل اوزن آن را به دو رشته با نام‌هاي كوه‌هاي تالش و كوه‌هاي قافلانكوه، تقسيم مي‌كند. پس از اين رشته كوه، رشته كوه ديگري به نام كوه‌هاي سلطانيه واقع است كه بين آن دو رودخانه‌هاي زنجان رود و ابهررود قرار دارد. در آخرين قسمت، يعني در جنوب غربي استان، تپه ماهورهاي سعيدآباد ـ كرسف واقع شده است. در شمال غربي زنجان و در مرز استان آذربايجان غربي، ارتفاعات ديگري به چشم مي‌خورد كه كوه بلقيس با 3332م و كوه چال داغ با 3099م ارتفاع بلندترين نقاط آن هستند. رود قزل اوزن كه از استان كردستان وارد استان زنجان مي‌شود، در جبهه شرقي ارتفاعات مذكور و در غرب رشته كوه سلطانيه و در بستري كه شهر ماه نشان در آن واقع شده، عبور مي‌كند و وارد آذربايجان شرقي مي‌شود. مرتفع‌ترين كوه‌هاي استان زنجان، پس از كوه بلقيس و چال داغ، كوه سندان داغ به ارتفاع 2971م‍، خيرالمسجد 2874م‍ (رشته‌هاي قافلانكوه)، كوه مرلو به ارتفاع 2850م‍ و كوه گوي قزاي به ارتفاع 2741م‍ (در رشته كوه سلطانيه)، بلندترين كوه‌هاي استان زنجان هستند.4

    ارتفاعات استان زنجان سرچشمه ريزآبه‌ها و رودخانه‌هاي كوچك و بزرگ متعددي هستند كه غالباً پس از طي مسافتي در سطح استان، نهايتاً به رودخانه طولاني قزل اوزن مي پيوندند. اين رودخانه از ارتفاعات كردستان به سوي غرب استان زنجان جاري شده و پس از خروج از اين استان و ورود به آذربايجان شرقي مجدداً از حدود مرز مشترك استان اردبيل و آذربايجان شرقي وارد استان زنجان مي‌شود.

    قزل اوزن در شمال شرقي استان زنجان، در مرز مشترك گيلان و قزوين همراه با رودخانه شاهرود كه از طرف مقابل جاري است، به درياچه سد سفيدرود مي ريزد و سپس با نام سفيد رود به طرف درياچه مازندران (خزر) حركت مي‌كند. زنجان رود، ايجرود، سجاس، قشلاق جوق، قلعه چاي رود شور و ... از جمله رودخانه‌هايي هستند كه به قزل اوزن مي‌پيوندند. گستره جغرافيايي استان زنجان، بيشتر در حوضه آبريز درياچة مازندران (زيرحوضة سفيدرود) واقع است و بخش كمي از آن نيز در حوضة آبريز ايران مركزي (زيرحوضة درياچة نمك) قرار دارد.5

    آب و هواي استان زنجان تحت تأثير تودة هواي مديترانه‌اي، كه منشأ آن درياي مديترانه و اقيانوس اطلس و داراي بخار آب غني است و نيز تودة هواي سرد قطبي كه از طرف شمال وارد استان مي‌شود و بالاخره تودة هواي خزري كه منشأ آن درياي مازندران در شمال كشور، قرار دارد. استان زنجان با توجه به ناهمواري‌هاي آن و تأثيرپذيري از عوامل بيروني، داراي سه نوع آب و هواي سردسيري در مناطق كوهستاني، معتدل در مناطق پست غرب استان و نيمه گرمسيري در طارم عليا است. ميزان بارندگي در استان تحت تأثير عوامل فوق از 1000 مم‍ در مناطق كوهستاني شمالي (هم مرز با استان گيلان) شروع شده و تا 200 مم‍ در درة قزل اوزن سفلي (در شرق استان) كاهش مي‌يابد.

    آب و هوا و ميزان بارندگي نسبتاً مناسب، امكان فعاليت كشاورزي و دامداري را در اين استان از ديرباز فراهم آورده است.6 در سال‌هاي اخير و به ويژه پس از ممنوعيت ايجاد تأسيسات صنعتي در محدودة شهر و استان تهران، امكانات مناسبي براي توسعه شهرك‌هاي صنعتي و احداث كارخانه‌هاي متعدد در مناطق مختلف استان فراهم آمد.

    زنجان، سرزميني همواره آباد و مسكون بوده است. شهر زنجان را با آگانْزانا، كه بطلميوس در سدة دوم بعد از ميلاد از آن نام برده است، مطابق دانسته‌اند.7 در حدودالعالم از شهر زنجان با نام زنگان به عنوان «شهريست با نعمت بسيار...» و از اوهر ] ابهر[ نيز به عنوان شهري «بِبَرِ]در كنار[ كوه نهاده و با آب‌هاي بسيار، جايي بسيار كشت و مردماني آهسته» ياد شده است.8 حمدالله مستوفي نيز از زنجان به كرات نام برده و نوشته است كه اين شهر را اردشير بابكان به نام شهين بنا كرد. «در فترت مغول خراب شد. هواش ]هوايش[ سردست» و ديگر اين كه «مردم آن جا سني شافعي مذهب و زبانشان پهلوي راستت...» و از ابهر نيز به عنوان شهري كه «غله و ميوه آنجا بسيار و نيك مي باشد...» ياد شده است.9

    سرزميني كه امروز از آن با نام زنجان ياد مي‌شود، در منابع مختلف تاريخي از آن با نام‌هاي «آنديا»، «سرزمين ماداي» و پس از اسلام با نام‌هاي «جبال» و «عراق عجم» نام برده شده است.10 در دورة مغول زنجان جزو تومان «سلطانيه و قزوين» از ايالت عراق عجم بوده است.

    در تقسيمات كشوريِ عصر مشروطيت زنجان به نام «ولايت زنجان» خوانده مي‌شد. در عصر رضاشاه پهلوي زنجان در محدودة «استان شمال» و در دورة محمدرضا شاه پهلوي در مجموعة شهرهاي «استان يكم» قرار گرفت. در مردادماه 1348 «فرمانداري كل» و در 25 مهر 1352 رسماً «استان» شد.

    در 1356 شهرستان قزوين از استان تهران منتزع و به استان زنجان الحاق و در 1376، دوباره قزوين و توابع آن از استان زنجان منتزع و استاني مستقل شد.11

    استان زنجان در 1375 داراي 900759 تن جمعيت بود كه طبق برآوردها، اين تعداد در 1384 به 97047 تن رسيده است.12

    استان زنجان در زمينه‌هاي طبيعي از جمله داشتن كوهستان‌ها، رودخانه‌ها و نيز غارهاي متعدد و شگفت انگيز نظير كتله خور، خَرمَنه سر و ... و نيز داشتن جاذبه‌هاي تاريخي و آثار باستاني باشكوه مانند بناي عظيم سلطانيه*، قلعه‌ها، پل‌ها، و اماكن مذهبي در شهرهاي مختلف استان، داراي جاذبه‌هاي گردشگري فراواني است. در سال‌هاي اخير با سرمايه‌گذاري در اين زمينه، به ويژه با توجه به موقعيت ارتباطي استان زنجان با مناطق شمالي و غربي كشور، شرايط مساعدي براي گردشگران فراهم آمده است.13

     مآخذ:
  1. سازمان نقشه‌برداري كشور. اطلس نقشه و اطلاعات مكاني (استان زنجان). تهران: سازمان نقشه‌برداري كشور (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1384، ص1.
  2. سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. اطلس راهنماي استان‌هاي ايران. تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1384، ص 31.
  3. دفتر تقسيمات كشوري. نقشه و جدول تقسيمات كشوري. تهران: وزارت كشور، 1384.
  4. سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. فرهنگ جغرافيايي كوه‌هاي كشور. ج1، تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح ، 1381، ص 431 و 432؛ گيتاشناسي (واحد پژوهش و تأليف). اطلس گيتاشناسي استان‌هاي ايران. تهران: گيتاشناسي، 1383، ص124 (نقشه طبيعي استان زنجان)؛ سازمان پژوهش و برنامه‌ريزي آموزشي. جغرافياي استان زنجان. تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌هاي درسي ايران، 1383، ص 4 و 5.
  5. سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. فرهنگ جغرافيايي رودهاي كشور.  ج2 (حوضه آبريز درياي خزر). تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح، 1382، ص 95-99، 291 و 305؛ سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. فرهنگ جغرافيايي رودهاي كشور. (حوضه آبريز ايران مركزي). تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح ، 1383، ص 3-5، 255 و 256.
  6. جغرافياي استان زنجان. همان. ص 10-13..
  7. مصاحب، غلامحسين. دايرةالمعارف بزرگ فارسي. 1381، ج 1، ص 1187.
  8. حدودالعالم من المشرق الي المغرب. به كوشش دكتر منوچهر ستوده، تهران: كتابخانه طهوري, 1362، ص 142.
  9. مستوفي قزويني، حمدالله. نزهۀالقلوب. به كوشش دكتر محمد دبيرسياقي، قزوين: حديث امروز، 1381، ص101 و 104.
  10. جغرافياي استان زنجان. همان. ص 14.
  11. اميراحمديان، بهرام. تقسيمات كشوري. چ1. تهران: دفتر پژوهش‌هاي فرهنگي، 1383، ص59، 60، 85، 87، 100 و 107.
  12. مركز آمار ايران. بازسازي و برآورد جمعيت شهرستان‌هاي كشور. تهران: مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1382، ص 117 و 118.
  13. جغرافياي استان زنجان. همان. ص 61-50.
غلامحسین تکمیل‌همایون