Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

خودصداها يا ايديوفون‌ها (اُتوفون‌ها) گروهي از سازها هستند كه در آن‌ها صدا از طريق ارتعاش خودِ ساز يا بدنة اصلي آن حاصل مي‌شود. خود صداها بسيار متنوع‌اند و به گروه‌هاي مختلفي تقسيم مي‌شوند. خود صداهاي رايج در ايران را مي‌توان در يك تقسيم‌بندي كلّي به سه گروه: خود صداهاي كوبه‌اي، خود صداهاي تيغه‌اي (زبانه‌دار) و خودصداهاي سايشي يا مالشي تقسيم كرد. خودصداهاي كوبه‌اي خود به دو گروه خودصداهايي كه با ضربة مستقيم به صدا در مي‌آيند و خود صداهايي كه با ضربة غيرمستقيم به صدا در مي‌آيند تقسيم مي‌شوند. گروه اول، خود به رده‌هاي ريزتري بر حسب جنس بدنه تقسيم مي‌شوند، مانند سنگ، چوب، فلز و سفال. اين سازها هم چنين مي‌توانند بر حسب شكل تقسيم‌بندي شوند، مانند باتوني، صفحه‌اي (ورقه‌اي)، گلداني، بشقابي، قاشقي، بلوكي، جعبه‌اي، سيلندري، رشته‌اي، تسمه‌اي، كوزه‌اي.

شَق‌شَق، قاشقك، كَنزه، اَمبُره، انواع سنج‌ها، انواع زنگ‌ها، چاك (تخته)، لاك، لگن، تشت، انواع ناقوس‌ها و زنگوله‌ها، زنجير، توسيلك، كوزه و... از اين جمله‌اند. خودصداهاي تيغه‌اي (زبانه‌دار) نيز مي‌توانند بر حسب نوع نواختن به دو گروهِ با ضربة مستقيم و غيرمستقيم تقسيم شوند. در ايران فقط دو خودصداي تيغه‌اي وجود دارد كه شامل دو نوع زنبورك است كه در تركمن صحرا به قوپوز* (قاووز) معروف است. از اين دو يكي فلزي است كه با ضربة مستقيم به صدا در مي‌آيد و ديگري چوبي است كه با ضربة غيرمستقيم نواخته مي‌شود. تعداد خود صداهاي سايشي يا مالشي در ايران كم است. نمونة شاخص آن قارقارك است كه در گذشته در برخي نواحي ايران متداول بوده است.

خودصداها ابتدايي‌ترين سازهاي انسان بوده‌اند. بسياري از خودصداها قبل از آن‌كه در جايگاه يك ساز باشند، يكي از وسايل مورد استفاده در زندگي روزمره‌‌اند، مانند لاك، لگن، سيني، بشقاب، كَنزه (قاشق چوبي)، كوزه و... .

 

مآخذ:

اطلاعات اين مدخل از طريق منابع زير تأمين شده است:

  • رده‌بندي سازهاي جهان. كورت زاكس، هورن بوستل.
  • كار ميداني.

    دايرةالمعارف سازهاي ايران. جلد دوم، محمدرضا درويشي، ماهور.

محمدرضا درویشی