Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

هواصداها يا آيروفون‌ها كه غالباً به نام سازهاي بادي شناخته مي‌شوند گروهي از سازها هستند كه در آن‌ها صدا از طريق ارتعاش هوا حاصل مي‌شود. هواصداها بسيار متنوع‌اند و به گروه‌هاي مختلفي تقسيم مي‌شوند. واقعيت اين است كه طبقه‌بندي هواصداها به دليل تنوع و مكانيسم‌هاي مختلفي كه براي ايجاد صدا در آن‌ها وجود دارد مشكل است و به صورتي دقيق و جامع شايد ناشدني باشد. در يك تقسيم‌بندي كلّي، هواصداها به دو گروه هواصداهاي آزاد و سازهاي مرسوم هواصدا تقسيم مي‌شوند. هواصداهاي آزاد سازهايي هستند كه هوا در بيرون بدنة ساز مورد ارتعاش قرار مي‌گيرد. از اين نوع هواصدا در بعضي از فرهنگ‌هاي جهان از جمله ايران يافت مي‌شود. وِروِرك* از هواصداهاي آزادي است كه در گذشته در روستاهاي كوهستاني رودبارِ گيلان رايج بوده است. به غير از هواصداهاي آزاد، در ساير هواصداها، هوا در داخل لوله يا محفظة صوتي مرتعش مي‌شود. انواع ني*‌ها، كرنا*ها، سُرنا*‌ها، ني‌لبك*‌ها و... از جمله هواصداهاي داراي لولة صوتي و انواع سوتك*هاي سفالي، بوق صدفي و... . از جمله هواصداهاي داراي محفظة صوتي هستند. هواصداها مي‌توانند ابتدا در يك تقسيم‌بندي كلّي به دو گروه مقيّدات و مطلقات تقسيم شوند. هواصداهاي مقيّد سازهايي هستند كه بر روي لوله يا محفظة صوتي‌شان سوراخ‌هايي براي اخذ صداهاي مختلف وجود دارد. در اين گروه از سازها با بستن يا باز كردن هر سوراخ، صداهاي مختلفي از ساز به دست مي‌آيد.  هواصداهاي مطلق سازهايي هستند كه بر روي لوله يا محفظة صوتي‌شان سوراخي براي اخذ صداهاي مختلف وجود ندارد. اخذ صداهاي مختلف در اين گروه از هواصداها بر اساس قانون صداهاي هارمونيك طبيعي در لوله‌ها يا محفظه‌هاي صوتي صورت مي‌گيرد. هواصداهاي مقيّد خود به گروه‌هاي مختلفي تقسيم مي‌شوند كه شامل هواصداهاي لبه‌دار (خانوادة ني*‌ها، فلوت‌ها و ني‌لبك*‌ها) و هواصداهاي زبانه‌دار (قميش‌دار) و هواصداهاي دهانه پياله‌اي است. در هواصداهاي لبه‌دار، صدا از طريق برخورد توأم با فشار هوا به يك لبة تيز ايجاد مي‌شود. اين سازها بر اساس شكل ظاهر يا چگونگي برخورد هوا با لبة تيز به گروه‌هاي مختلفي چون ني‌*ها، فلوت‌ها و ني‌لبك‌*ها (ريكوردرها) تقسيم مي‌شوند. اين گروه از سازها به نوبة خو بر حسب جنس بدنه (چوب، ني، فلز، پلاستيك) به انواع مختلفي تقسيم مي‌شوند.

گروه دوم از هواصداهاي مقيّد، هواصداهاي زبانه‌دار هستند. اين گروه از سازها موقعيتي استثنايي دارند. از يك طرف با فشار هوا به صدا در مي‌آيند و از جانب ديگر در مرحلة نخست آن‌چه به ارتعاش در مي‌آيد نه هوا كه زبانه يا قميش است. شايد بتوان اين گروه از سازها را براي نخستين بار در جهان در يك ردة دو جنسي يعني «هوا ـ خود صدا» قرار داد. به هر ترتيب هواصداهاي زبانه‌دار بر حسب نوع زبانه مي‌توانند به گروه‌هاي مختلفي تقسيم شوند كه شامل زبانة يك لايه (يك‌ لبه) و زبانة دو لايه (دو لبه) است. هواصداهاي زبانه‌دار با زبانة يك لبة خود به دو گروه تقسيم مي‌شوند كه شامل لولة صوتي منفرد و لولة صوتي مضاعف است. نمونه‌هايي از آن‌ها كه لولة صوتي منفرد دارند عبارت‌اند از: قِرني* مازنداران، ني زبانه‌دار* تركمني، يك زلة كرمانشاهان، بوشهر، هرمزگان، كردستان، خراسان و... است. نمونه‌هايي از آن‌ها كه لولة صوتي مضاعف دارند خود به دو گروه بدون مخزن هوا و با مخزن هوا تقسيم مي‌شوند. در مورد اول مي‌توان به دوزله*، قُشمِه و ني‌جفتي* اشاره كرد و در مورد دوم مي‌توان از ني‌انبان* نام برد.

هواصداهايي كه داراي زبانة دو لبه (دو لايه) هستند نمونه‌هايي از انواع سُرنا*، برخي نمونه‌هاي كَرنا*، بالابان* (نرمه‌ناي) و... را در برمي‌گيرند.

هواصداهايي كه داراي دهانة پياله‌اي هستند در ايران كم تعدادند. بوق صدفي* يا بوق حلزوني در برخي نمونه‌ها از اين جمله است. هواصداهاي مطلق نيز خود به گروه‌هاي مختلفي تقسيم مي‌شوند مانند زبانه‌دار و دهانة پياله‌‌اي. هواصداهاي مطلق زبانه‌دار نيز در درون خود تقسيماتي مانند با زبانة يك لايه، لولة صوتي منفرد يا چندتايي دارند. هواصداهاي مطلق با دهانه‌هاي پياله‌اي غالباً داراي لولة صوتي منفرد هستند. اين گروه از سازها بر حسب جنس بدنه به گروه‌هايي از جنس نِي، پوست درخت، شاخ، فلز، چوب و... تقسيم مي‌شوند. سازهاي هواصدا در ايران يكي از متنوع‌ترين و پُر تعدادترين سازها هستند. تعدادي از آن‌ها در موسيقي‌هاي رسمي و حرفه‌اي استفاده مي‌شوند، مانند انواع ني*ها، سُرنا‌*ها، كَرنا*ها و... . تعدادي از اين سازها در موسيقي غيررسمي يا غير حرفه‌اي استفاده مي‌شوند، مانند انواع سوتك*ها، ني‌لبك*ها و... .

 

مآخذ:

اطلاعات اين مدخل از طريق منابع زير تأمين شده است:

  • رده‌بندي سازهاي جهان. كورت زاكس، هورن بوستل.
  • كار ميداني.

    دايرةالمعارف سازهاي ايران. جلد سوم (در دست تدوين)، محمدرضا درويشي، ماهور.
     محمدرضا درویشی