Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

پوست صداها يا ممبرانوفون‌ها گروهي از سازها هستند كه در آن‌ها صدا از طريق ارتعاش پوست حاصل مي‌شود. پوست صداها را مي‌توان به گروه‌هاي مختلفي تقسيم كرد. پوست صداهاي دو طرفه و يك‌طرفه، كلّي‌ترين تقسيم‌بندي در اين رابطه است. پوست صداهاي دو طرفه داراي دو دهانه هستند. بدنة آن‌ها استوانه‌اي است كه بر دو سَر آن پوست كشيده مي‌شود. انواع دهل‌ها* و طبل‌ها* كه با نام‌هاي مختلفي چون دهل*، جوره*، تيمبوك*، دمام* و مُرداس* در نواحي مختلف ايران رواج دارند از اين زمره‌اند.

پوست صداهاي يك‌طرفه خود به دو گروه تقسيم مي‌شوند كه شامل يك طرف باز و يك طرف بسته‌اند. يك طرف بازها بدنه‌اي استوانه‌اي يا شبه استوانه‌اي دارند كه بر روي يك دهانة آن پوست كشيده مي‌شود. سازهاي خانوادة تمبك‌ها (تمبك*، تمبك زورخانه*، تمپو*، كاسوره* و...) و نيز سازهايي مانند دهل مُگُرمان* بلوچستان يا سازهاي شيخ فرج* در جزيرة خاركِ بوشهر از اين زمره‌اند.

بخشي از سازهاي پوست صداي يك طرف باز به سازهاي طوقه‌اي معروف هستند. اين پوست صداها بدنه‌اي قاب مانند دارند. سازهاي گروه دف* و دايره* از اين جمله است. يك طرف بسته‌ها برحسب شكل بدنه به انواع مختلفي تقسيم مي‌شوند مانند تخم‌مرغي، گلداني، كاسه‌اي، ديگي و... . اين سازها داراي يك محفظة طنيني هستند كه بر روي دهانة آن‌ها پوست كشيده مي‌شود. بنابراين محفظة طنيني آن‌ها بسته است. سازهاي خانوادة نقاره* در نواحي مختلف ايران در اين گروه قرار مي‌گيرند. پوست صداها بر حسب نوع وارد آوردن ضربه نيز مي‌توانند به دو گروه با ضربة مستقيم و با ضربة غيرمستقيم تقسيم شوند. پوست صداها در شكل غالب با ضربة مستقيم به صدا در مي‌آيند. موارد معدودي چون دهل شيطان* (دهل خبر) در كردستان و طبلك* يا شيطان قاوالي* در نواحي مختلف ايران با ضربة غيرمستقيم به صدا در مي‌آيند. در ايران پوست صداهاي يك‌طرفه كه با ضربة غير مستقيم نواخته شوند وجود ندارد.

كليّة سازهاي ذكر شده از طريق كوبش نواخته مي‌شوند. بعضي از پوست صداها مي‌توانند به جاي كوبش از طريق سايش يا مالش ايجاد صدا كنند. در ايران پوست صداهايي كه اختصاصاً از طريق سايش يا مالش به صدا در آيند وجود ندارد. اما در بعضي از پوست صداها از شيوه‌هاي سايش يا مالش نيز علاوه بر كوبش استفاده مي‌شود. در اين رابطه مي‌توان به برخي تكنيك‌هاي اجرايي در دف*، تمبك* و برخي نمونه‌هاي دهل* اشاره كرد.

پوست صداها هم چنين بر حسب جنس بدنه نيز تقسيم مي‌شوند. مانند پوست صداهاي با بدنة چوبي، فلزي، سفالي، سنگي و... .

ابزار مورد استفاده در به صدا در آوردن سازهاي پوست صدا نيز مختلف است. در نواختن تعدادي از پوست صداها از چوب، تعدادي ديگر از دست و چوب و تعدادي ديگر فقط از دست استفاده مي‌شود. پوست صداها، سازهاي همراهي كننده‌اند. اين سازها مي‌توانند آواز يا سازهاي هوا صدا* يا زه‌صدا* را همراهي نمايند.

 

مآخذ:

اطلاعات اين مدخل از طريق منابع زير تأمين شده است:

  • رده‌بندي سازهاي جهان. كورت زاكس، هورن بوستل.
  • كار ميداني.

    دايرةالمعارف سازهاي ايران. جلد دوم، محمدرضا درويشي، ماهور

محمدرضا درویشی