Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

ساز در اصطلاح عام به كلية سازهاي موسيقي از هر گروه و در اصطلاح خاص به يك ساز از خانوادة زه صداهاي* مضرابي اطلاق مي‌شود كه امروزه در آذربايجان شرقي و غربي، اردبيل، زنجان، قزوين، همدان و هر جا كه گروه‌هايي از ترك زبانان آذربايجاني حضور داشته باشند متداول است.

ساز در برخي از مناطق ديگر – جز آذربايجان – كه به زبان تركي آذربايجاني تكلّم مي‌كنند با نام‌هاي ديگري چون قوپوز* و چگور* نيز شناخته مي‌شود. ساز توسط عاشيق‌ها نواخته مي‌شود و عاشيق عبارت از خواننده، راوي، داستان‌گو و نوازنده است. اين ساز متشكل از يك كاسة طنيني تركه‌اي، دسته‌اي بلند، 9 وتر، 9 گوشي، تعدادي دستان، خرك، سيم‌گير، شيطانك و مضرابي از جنس پوست درخت گيلاس يا پلاستيك است. در باور عاشيق‌ها، عدد 9 در تركيب قطعات ساز عاشيقي اهميت دارد. در عين حال امروزه كاسه‌هايي با تعداد تركه‌هاي بيشتر ساخته مي‌شود و تعداد دستان‌ها نيز افزايش يافته و گاه به 22 دستان مي‌رسد. امروزه تعداد وترها در آذربايجان شرقي 8 عدد (3+2+3) و در آذربايجان غربي 7 عدد (3+1+3) است. در آذربايجان شرقي، ساز توسط بالابان* و قاوال* (دايره*) همراهي مي‌شود اما در آذربايجان غربي ساز عاشيقي توسط هيچ ساز ديگري همراهي نمي‌شود. رپرتوار ساز عاشيقي شامل تعدادي مقام و آهنگ است كه "هاوا" ناميده مي‌شود. موارد استفاده از ساز عاشيقي شامل مجالس عروسي و شادماني و قهوه‌خانه‌هاي معروف به عاشيقلار مي‌باشد.

 

مآخذ:

  • اطلاعات اين مدخل از طريق كار ميداني، ضبط، گفت‌وگو و نمونه‌برداري در محل به‌دست آمده است. مشروح اين اطلاعات در جلد اول دايرة‌المعارف سازهاي ايران. محمدرضا درويشي، ماهور 1380 منعكس است.

محمدرضا درویشی