Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

ساقي‌نامه، در ادب فارسي يكي از انواع شعر غنايي است كه معمولاً در قالب مثنوي و به بحر متقارب سروده مي‌شود.1 ساقي‌نامه كه مولود اشعار خمريه است، به سروده‌هايي اطلاق مي‌شود كه شاعر در آن ساقي را مخاطب قرار داده و از وي طلب شرب مدام مي‌كند تا تأثر خويش را از گذشت ايام و ناپايداري دور زمان بنماياند. تفاوت ساقي نامه‌ها با خمريات را مي‌توان در آميختگي يك روح فلسفي، اخلاقي و عرفاني در آنها دانست.2 چند ويژگي براي ساقي نامه‌ها برشمرده‌اند كه از آن ميان مي‌توان به: استفاده از قالب مثنوي، مدح و ستايش بزرگان، ذكر نام بسياري از سازها و آهنگ‌ها و اصطلاحات موسيقي در آنها اشاره كرد.3 پيشينة ساقي نامه‌ها در شعر فارسي به روزگار رودكي* و بشار مرغزي بازمي‌گردد، اما كهن‌ترين شعر خطابي از اين نوع را به فخرالدين اسعد گرگاني* نسبت داده‌اند. پس از او نظامي*، ‌اميرخسرو دهلوي و خواجوي كرماني* به اين شيوه اشعاري سروده‌اند. با اين همه، قديم‌ترين ساقي‌نامة مستقل فارسي به حافظ شيرازي* انتساب دارد.4 اوج رواج ساقي‌نامه‌ها در عهد صفويه بوده است، چنان كه ملا عبدالنبي فخرالزماني در تذكرة ميخانه نام بسياري از ساقي‌نامه سرايان اين دوره را ذكر كرده است.5 از ميان ساقي نامه سرايان مشهور ايران عبدالله هاتفي، طالب آملي*، فخرالدين عراقي*، وحشي بافقي* و ظهوري ترشيزي* را مي‌توان نام برد.6 در دورة معاصر نيز چند ساقي نامه توسط شاعراني نظير هوشنگ ابتهاج*، رعدي آذرخشي* و نوذر پرنگ سروده شده است.7

 

مآخذ:

1ـ شميسا، ‌سيروس. انواع ادبي، ويرايش سوم، ‌تهران: فردوس، چ 9، 1381 ش، ص 259.

2ـ مؤتمن، ‌زين‌العابدين. شعر و ادب فارسي، تهران: بنگاه مطبوعاتي افشاري، 1346 ش، ص 235، 236.

3ـ زرين چيان، غلامرضا. «ساقي نامه‌ها در ادب فارسي »، ‌مجله دانشكدة ادبيات و علوم انساني دانشگاه فردوسي مشهد، س 12، ش 3 (پاييز 1355 ش)، ص 577.

4ـ مژدهي، ساميه. «ساقي نامه»، دانشنامة ادب فارسي (2)، فرهنگنامة ادبي فارسي، به سرپرستي حسن انوشه، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، چ 1، 1376 ش، ص 777.

5ـ شميسا، سيروس. همان، ص 260.

6ـ فخرالزماني قزويني، ملا عبدالنبي. تذكرة‌ميخانه، به اهتمام احمد گلچين معاني، تهران: اقبال و شركاء، ‌1340 ش، ص 9.

7ـ مژدهي. همان، ص 778.

و نيز نگ: رستگار فسايي، ‌منصور. انواع شعر فارسي، شيراز: نويد شيراز، چ 2، 1380 ش، ص 259 ـ 269.

ابوالقاسم رادفر