Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

سخن، ماهنامة ادبي، اجتماعي، و فرهنگي كه به پيشنهاد جامعة ليسانسيه‌هاي دانشسراي عالي تأسيس و منتشر شد. در آغاز (از شمارة اول در خرداد 1322 تا شمارة ششم) به صاحب امتيازي و مديريت دكتر ذبيح‌الله صفا و سردبيري دكتر ناتل خانلري و بعدها (از شمارة هفتم و هشتم در بهمن و اسفند 1322 تا پايان 1357ش) به صاحب امتيازي و مديريت دكتر ناتل خانلري و سردبيري كساني ديگر طي 26 دورة مستمر (غير از وقفة چهار سال و نه ماهه‌اي كه ميان دورة سوم ـ فروردين 1325 تا اسفند 1326 ـ و دورة چهارم ـ آذر 1331 تا آذر 1332 ـ به دليل سفر تحقيقاتي مدير آن به فرانسه اتفاق افتاد) در سي‌هزار و صد صفحه انتشار يافت. مجلة سخن ـ كه انتخاب نام آن را الهامي از ضمير ناخودآگاه ناتل خانلري دانسته‌اند كه براي عظمت سخن و جادوي كلام قائل بوده است.1 در دورة اول (از خرداد 1322 تا شهريور 1323) در حجمي حدود 60 تا 70 صفحه در چاپخانة فرهنگ منتشر مي‌شد و محل آن در آغاز كار، خانة ناتل خانلري و بعدها خيابان سعدي (چهارراه مخبرالدوله) و سپس چهارراه كالج بود. نام اين مجله نيز تا شماره‌هاي 11 و 12 (شهريور و مهر 1323) «سخن، نامة جامعة ليسانسيه‌هاي دانشسراي عالي» و در دورة دوم و سوم (دي 1323 تا اسفند 1326) «سخن» و در دورة چهارم تا بيست و ششم (آذر 1331 تا اسفند 1357) «سخن، مجلة ادبيات و دانش و هنر» بود و شهيد نورايي، رضا جرجاني و صادق هدايت از اولين همكاران ناتل خانلري در انتشار آن بودند و احمد بيرشك (اولين سردبير سخن در زمان مدير مسئولي ناتل خانلري)، رضا سيدحسيني، ناصر پاكدامن، حسن هنرمندي، محمود كيانوش، ابوالحسن نجفي، عليرضا حيدري، قاسم صنعوي، تورج فرازمند و هوشنگ طاهري نيز هر يك مدتي سردبيري سخن را به عهده داشتند.2

در تاريخ فرهنگ معاصر ايران، سخن مكتبي براي نوانديشان و نوآوران عرصة ادبيات و هنر (كساني مانند: فريدون توللي، فريدون مشيري، نادر نادرپور. به آذين، آل‌احمد، بزرگ علوي، رسول پرويزي، جمال ميرصادقي، بهرام صادقي، غلامحسين ساعدي و تني ديگر كه از سخن برآمدند و از او نام يافتند) بود كه تحول در شعر و ادب و به ويژه در نثر فارسي معاصر را موجب شد و آن را به سادگي و روشني در بيان سوق داد.3 مدير سخن با تساهل و تسامحي كه در مواجه با آراء مخالف از خود نشان مي‌داد مي‌كوشيد تا فرهنگ عقب ماندة ايران را از دوران اختناق به مرحلة پيشرفت اروپا برساند.4 سخن در تحقق اهداف خود راه اعتدال در پيش گرفت و اگر گزيدة اشعار قدمايي اغلب به انتخاب مدير آن چاپ مي‌شد و نمونه‌هاي ارزشمند اشعار فارسي را به دست مي‌داد، جديدترين مباحث نقد ادبي و نثر فارسي نيز (مانند «هشتمين سفر سندباد» نوشتة خود ناتل خانلري و حاج آقاي هدايت) در آن به چاپ مي‌رسيد و به همين دليل هم به سنت‌گرايان خشك‌انديش چندان توجهي نمي‌كرد و هم پاك باختگان بي‌ريشه و بيگانه‌پرست جايي در آن نداشتند.5 مجلة سخن كه به هيچ حزب و وزارتي وابسته نبود و در طي انتشار خود همواره با مشكلات مالي و سياسي مواجه مي‌شد.6 بعد از 1350ش به لحاظ اوضاع و احوال سياسي و زوال تدريجي انگيزه‌هاي ادبي و مشغله‌هاي مدير آن به تنزل گراييد و بعد از انتشار آخرين شمارة خود (اسفند 1357) از ادامه بازماند. بعدها، در سال‌هاي 1363 تا 1364 ـ ده دورة اول سخن (از 1322 تا 1338) با سرماية انتشارات علمي در تهران تجديد چاپ شد.

 

مآخذ:

  1. پرهام، مهدي. «سخن سنجي گرانمايه»، قافله سالار سخن. تهران: البرز، 1370، ص 327.
  2. حيدري، عليرضا. «جلسات هيئت تحريريه سخن بحث‌هاي داغ، آزادي انتقاد»، دنياي سخن. ش 34، تهران: مهر 1369، ص 14.
  3. تقي‌زاده، صفدر. «آخرين نوشته‌اي كه خانلري در دست داشت»، دنياي سخن. همانجا.
  4. حيدري. همان. ص 13؛ بزرگ‌علوي، «خانلري فرهنگي و خانلري سياسي»، دنياي سخن. شمارة 34، مهرماه 1369.
  5. يارشاطر، احسان. «درگذشت سخن سالار»، قافله سالار سخن. تهران: 1370، ص425.
  6. ناتل‌خانلري، پرويز. «دام بد نامي»، همان. ص 469-471.
فرهاد طاهری