Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

سروش اصفهاني (1228 ـ 1285ق/ 1813 ـ 1868م) شاعر.

ميرزا محمدعلي ملقب به خان و شمس الشعرا و متخلص به سروش، فرزند قنبرعلي اصفهاني سدهي، شاعر قصيده سراي سدة 13ق در اصفهان به دنيا آمد.1 سلسلة نسب او به نجم ثاني از سرداران بنام شاه اسماعيل اول صفوي (حك 905ـ930ق / ؟م) مي‌رسيد. اجداش كارگزار ملوك بودند، اما پدرش پيشة قصابي داشت و روزگار را به سختي مي‌گذراند.2 سروش در ابتداي جواني از زادگاهش به اصفهان رفت و چند سالي در ساية حمايت سيد بيدآبادي (م 1260ق / ؟م) مجتهد و مدرس مشهور آن دوره زيست و كمي خواندن و نوشتن آموخت.3 سپس در دورة وليعهدي ناصرالدين شاه (حك 1264ـ1313ق / ؟م) در تبريز به خدمت آن شاهزاده راه يافت و با سرودن قصايدي در مدح او به شهرت رسيد. پس از جلوس ناصرالدين شاه در تهران ملك الشعراي دربار وي شد و ثروت فراواني اندوخت.4 از آن پس سال‌ها با سمت شاعر رسمي دربار به آسايش گذراند و سرانجام در تهران درگذشت. از آثارش مي‌توان: شمس المناقب (به اهتمام ابراهيم مشتري طوسي، تهران، 1300ق)، ‌در مدح و منقبت پيامبر (ص) و خاندان نبوّت، ‌مثنوي روضةالانوار در ذكر واقعة كربلا، ديواني به نام زينة المدايح و قصايد، ‌فتح نامه‌ها و مثنوي‌هاي (ارديبهشت‌نامه، ساقي‌نامه، الهي‌نامه) را نام برد. ديوان كامل او نخستين بار در 1339ـ1340ش با مقدمة جلال همايي و به اهتمام محمدجعفر محجوب در دوجلد به چاپ رسيد.5 سروش دست كم هفت هزار بيت از نه هزار بيت قصايدش را از قصايد فرخي و بقيه را از منوچهري، ‌عنصري، ‌مسعود سعد، ‌رودكي و ديگران پيروي كرده است.6 به رغم صنعت‌گري‌هاي كه احياناً در كلامش وجود دارد، تا حدي به سرّ لطيفة سهل و ممتنع نيز دست مي‌يابد.7

 

مآخذ:

  1. اثرآفرينان. زير نظر سيدكمال حاج سيدجوادي، با همكاري عبدالحسين نوايي، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگي ايران، 1378، ج 2، ص 239.
  2. محجوب، محمدجعفر. ديوان شمس الشعرا سروش اصفهاني. يا مقدمة جلال همايي، ‌تهران: اميركبير، 1339ـ1340، ج 1، ص 2 (مقدمه همايي).
  3. تجربه كار، ‌نصرت. سبك شعر در عصر قاجاريه. تهران: چاپ مسعود سعد، 1350، ص 105.
  4. شمس لنگرودي، محمد. مكتب بازگشت (ويرايش دوم). تهران: نشر مركز، 1375، ص 243.
  5. آرين‌پور، يحيي. از صبا تا نيما. ‌تهران: جيبي، چ 2، 1351، ‌ج 1، ص 87.
  6. حميدي شيرازي، مهدي. شعر در عصر قاجار. ‌تهران: گنج كتاب، چ 1، 1364، ص 232.
  7. زرين‌كوب، عبدالحسين. سيري در شعر فارسي. تهران: نوين، چ 1، 1363، ص 176.

    و نيز نگ: صفايي، ابراهيم. نهضت ادبي ايران در عصر قاجار. تهران: ابن سينا، چ 2، بي تا، ص 94- 102.
ابوالقاسم رادفر