Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

سلجوقيان، بزرگ‌ترين و مهم‌ترين سلسله از حاكمان ترك در ايران (حك: 429-700ق / 1038-1301م). نسب سلجوقيان به سلجوق بن دقاق (تقاق = سخت كمان) رئيس يكي از قبايل تركمان غز (اُغُز) مي‌رسد.1 سلجوق پس از اختلاف با سران غز، به شمال شرق ايران مهاجرت كرد و با پذيرش اسلام در برابر كفار ترك از مسلمانان حمايت كرد.2

پس از او فرزندانش در حركت به داخل ايران به نزديكي بخارا مهاجرت كردند3 و محمود غزنوي وادار شد آنان را تحت امر ارسلان بن سلجوق به نواحي مختلف خراسان كوچ دهد.4 سرانجام بر اثر قدرت‌يابي سلجوقيان، در مرو به نام چغري بيك داوود و در توس و نيشابور به نام طغرل بيك خطبه خوانده شد.5 (429ق / 1038م) بعد از شكست مسعود غزنوي در دندانقان6 (431ق / 1040م)، تصرف گرگان و طبرستان و شكست زياريان، اسير كردن ملك رحيم و بر انداختن آل بويه* از اقدامات مهم طغرل است.7

در زمان طغرل، سلجوقيان در غرب تا آسياي صغير و متصرفات فاطميان مصر پيش رفتند.8 آلب ارسلان (455-465ق / ؟ م) برادرزادة طغرل كه از كفايت وزيراني چون عميدالملك كندري و خواجه نظام‌الملك طوسي بهره مي‌برد و در نبرد ملازگرد، رومانوس ديوجانوس[1] امپراتور روم شرقي را شكست داد و به سلطة روميان در ارمنستان خاتمه داد (463ق / 1071م).9 دورة حكومت ملكشاه با تدابير نظام‌الملك اوج قدرت سلجوقيان بود.

قتل نظام‌الملك و مرگ ملكشاه (488ق / ؟ م) همراه با درگيري‌هاي داخلي و اختلاف بر سر جانشيني موجب تجزيه و ضعف سلجوقيان گرديد.10 هر چند به قدرت رسيدن سلطان سنجر موجب بهبود اوضاع گرديد، اما حملة غزان (548ق / 1153م) و غلبة تكش خوارزمشاه بر طغرل سوم (590ق / 1194م) پايان حكومت سلجوقيان در خراسان بود.11 سلاجقة كرمان (قاورديان)12 نيز مغلوب غزان شده بودند و تنها در عراق و آسياي صغير (روم شرقي) سلاجقة روم تا (700ق / 1301م) قدرت داشتند.13 اتابكان نيز كه در مناطق مختلف سرپرستي شاهزادگان سلجوقي را عهده‌دار بودند، اعلام استقلال كردند. همچنين از گرفتاري‌هاي عمدة سلجوقيان ظهور اسماعيليان نزاري به رهبري حسن صباح در قلعة الموت بود. (483ق / 1090م).14

تركمانان سلجوقي با آموختن آداب و سنن و شيوة حكمراني ايراني، تحت تأثير ديوانسالاران با تدبير ايراني قرار داشتند.15 در اين دوره شاعران، نويسندگان و دانشمندان بسياري از جمله فخرالدين گرگاني، خيام (رباعي‌سرا، رياضي‌دان و تدوين‌گر تقويم جلالي)، ناصرخسرو، انوري، قطران، تبريزي، جلابي هجويري، محمد بن منور، گرديزي، راوندي، كيكاووس بن اسكندر و عارفاني مانند: باباطاهر، غزالي، سنايي و نجم‌الدين كبري و غيره ظهور كردند. صنايع، هنرها و معماري ايران در اين دوره تأثير جهاني بسياري از خود بر جاي گذارد. سفال‌سازي، نساجي، فلزكاري و معماري به ويژه در كاربرد آجر، لعاب و كاشي گسترش چشم‌گيري داشت16 كه نمونه‌هاي آن را مي‌توان در مساجد جامع اصفهان، قزوين، ورامين و... مشاهده كرد.

 

مآخذ:

  1. راوندي، محمد بن علي بن سليمان، راحة الصدور و آية السرور. تصحيح محمد اقبال، به اهتمام مجتبي مينوي، تهران: اميركبير، چاپ دوم، 1362، ص 97-114.
  2. حسين، صدرالدين. اخبار الدولة السلجوقية. تصحيح محمد اقبال، لاهور: دانشگاه پنجاب، 1933، ص 5.
  3. باسورث، كيلفورد ادموند، تاريخ غزنويان. ترجمة حسن انوشه، تهران: اميركبير، 1356، ص 225.
  4. تاريخ ايران كمبريج. ترجمة حسن انوشه، تهران: اميركبير، ج 5، 1381، ص 29.
  5. بنداري، زبدة النصر و نخبة العصرة. ترجمة محمدحسين خليلي بنياد فرهنگ ايران، 1356، ص 8؛ راوندي، ص 97.
  6. ابن اثير، عزالدين، كامل، تاريخ بزرگ اسلام و ايران. ترجمة عباس خليلي، ابوالقاسم حالت، انتشارات علمي، ص 197-196؛ گرديزي، زين الاخبار. تصحيح عبدالحي حبيبي، تهران: بنياد فرهنگ ايران، ص 204.
  7. خواند مير، غياث‌الدين بن همام‌الدين الحسيني. حبيب‌السير في اخبار افراد بشر. ج 2، كتابفروشي خيام، 1353، ص 503-507.
  8. مجمل‌التواريخ و القصص. به تصحيح ملك‌الشعرا بهار، تهران: كلالة خاور، 1318، ص 407، 408.
  9. نيشابوري، امام ظهيرالدين، سلجوق‌نامه. به كوشش محمد رمضاني، تهران: كلالة خاور، 1332، ص19.
  10. جويني، عطاء ملك. جهانگشاي جويني. تصحيح محمد بن عبدالوهاب قزويني، هلند، ليدن، انتشارات بريل 1329، ص 280؛ بيهقي، علي بن زيد (ابن فندوق)، تاريخ بيهق، تهران: ناشر، 1317، ص 272.
  11. حسيني، صدرالدين بن علي، اخبار الدولة السلجوقي. به كوشش محمد اقبال، بيروت: دارالآفاق الجديدة، 1984، ص 30.
  12. براي آگاهي بيشتر: افضل كرماني، ابوحامد. سلجوقيان و غز در كرمان. تحرير محمدابراهيم خبيصي، تصحيح محمدابراهيم باستاني پاريزي، تهران، طهوري، چ اول، 1343.
  13. ابن بي بي، يحيي بن محمد. اخبار سلاجقة روم. تعليقات محمدجواد مشكور، تبريز: كتابفروشي تهران، 1350، صفحات مختلف.
  14. مورگان، ديويد. ايران در قرون وسطي. ترجمة عباس مخبر، تهران: طرح نو، 1373، ص 59-60.
  15. براي آگاهي بيشتر: كلوزنر، كارلا. ديوانسالاري در عهد سلجوقي. ترجمة يعقوب آژند، تهران: اميركبير، 1363.
  16. درك، هيل. معماري و تزيينات اسلامي. ترجمة مهرداد وحدتي، تهران: قلم، 1375، صفحات مختلف.

[1]. Romanus Diyojānūs

حشمت‌اله عزیزی