Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

سمنان، نام استاني در نيمه شمالي ايران و به مركزيت شهري به همين نام (سمنان*).

اين استان از شمال با استان‌هاي گلستان و مازندران، از شمال شرق با استان خراسان شمالي، از شرق با استان خراسان رضوي، از جنوب با استان‌هاي يزد و اصفهان و از غرب با استان‌هاي تهران و قم همسايه است.1

استان سمنان با مختصات جغرافيايي 15َ˚34 تا 20َ˚37 عرض شمالي و 50َ˚51 تا 03َ˚57 طول شرقي و وسعت 96816 كم‍2، 9/5 درصد از مساحت ايران را در بر مي‌گيرد.2

اين استان برابر با آخرين تغييرات در تقسيمات كشوري داراي 4 شهرستان، 12 بخش، 28 دهستان و 16 شهر است. شهرستان‌هاي استان عبارتند از: سمنان، دامغان، شاهرود و گرمسار.3

استان سمنان در دامنه‌هاي جنوبي رشته كوه‌هاي البرز و در بخشي از دشت كوير واقع شده است كه بيش از نيمي از سطح استان را تشكيل مي‌دهد. بدين ترتيب ارتفاع استان از شمال به جنوب كاهش مي‌يابد به گونه‌اي كه اختلاف ارتفاع تا بيش از 3000م قابل مشاهده است. گسترة جغرافيايي استان سمنان را مي‌توان به سه قسمت كوهستاني، كوهپايه‌اي و نواحي پست دشت كوير تقسيم كرد.

قسمت كوهستاني همان ادامة رشته كوه‌هاي البرز است كه همچون ديواره‌اي عظيم بخش جنوبي و مركزي استان را از استان‌هاي شمالي (مازندران و گلستان) جدا مي‌سازد. بلندترين نقطة استان به نام كوه شاهوار به ارتفاع 3945م در همين رشته كوه و در شمال غربي شهر شاهرود قرار دارد.4 قسمت كوهستاني استان مانع بزرگي براي ارتباط زميني استان سمنان با استان‌هاي ساحلي درياي مازندران (خزر) است. ارتباط با شمال تنها از طريق چند گردنه كه مهم ترين آنها «خوش ييلاق»، «قُزلق»، «شمشير بُر» و «بَشم» هستند، امكان پذير است.

نواحي كوهپايه‌اي استان، دامنه‌هاي جبهة جنوبي البرز هستند كه به دليل وجود آب‌هاي زيرزميني و خاك‌هاي رسوبي داراي كشاورزي نسبتاً مناسب و از اين رو محل تراكم جمعيت بيشتري است.

نواحي پست كويري در پايين‌ترين حد استان قرار دارند و به دليل شرايط نامساعد طبيعي، كمبود آب و خاك مناسب، از جمله مناطق خالي از سكنه ايران است.5

استان سمنان به طور كلي تحت تأثير جريان‌هاي هوايي گرمِ دشت كوير كه از جنوب به سوي قسمت‌هاي داخلي استان مي‌وزد، قرار دارد و در عين حال تحت تأثير تودة هواي شمالي كه از سيبري به سوي استان حركت مي‌كند و موجب سردي هوا در ارتفاعات مي‌شود، قرار دارد و نيز از تودة هواي غربي كه از اقيانوس اطلس و درياي مديترانه به طرف استان مي‌وزد، تأثير مي‌پذيرد.

پراكندگي بارش نيز با تأثير از جريان‌هاي هوايي و نيز ارتفاعات استان داراي تفاوت‌هايي است به طوري كه ميزان متوسط بارندگي كه در شمال 250 ميلي متر است در نواحي جنوبي به كمتر از 100 ميلي متر كاهش مي‌يابد. دماي مناطق استان نيز به همين ترتيب از شمال تا جنوب داراي تفاوت است؛ به گونه‌اي كه حداقل مطلق دماي استان در مناطق كوهستاني شمال ˚17- سانتي گراد و حداكثر مطلق آن در جنوب به ˚46 سانتي گراد مي‌رسد.6 استان سمنان عموماً در زيرحوضة آبريز كوير مركزي و قسمت اندكي از آن در زير حوضة درياچة نمك قرار دارد. در گسترة استان رودخانه‌ها و جريان‌هاي سطحي متعددي جاري است كه از كوه‌هاي خارج از استان و يا از ارتفاعات داخلي سرچشمه گرفته و به سوي مناطق پست جنوبي و مركزي روانند. حبله رود در غرب استان سمنان از ارتفاعات استان تهران (فيروزكوه) به سوي گرمسار جاري شده و نهايتاً به داخل كوير فرو مي‌رود. در شرق استان سمنان نيز «كال شور» جاجرم از ارتفاعات خراسان شمالي و خراسان رضوي سرچشمه گرفته و پس از پيوستن زيرآبه‌هاي مختلف از داخل يا خارج از استان، به داخل كويري مركزي (جنوب شرق استان) سرازير مي‌شود. «گل رود» پس از عبور از سمنان، با نام «شور آب» سمنان به ناحيه كويري جنوب گرمسار مي‌پيوندد و رود دامغان نيز پس از عبور از شهر دامغان به كوير دامغان (كوير حاج علي قلي) منتهي مي‌شود.7 اين كوير كه در گذشته درياچة كم عمقي را تشكيل مي‌داده است،8 در حال حاضر در ميان مجموعه‌اي از ارتفاعات مركزي استان و در جنوب شرقي شهر دامغان قرار دارد. علاوه بر رود دامغان و كال شور كه از شمال شرق استان به سوي شهر شاهرود و سپس به كوير جاري است، رودخانه‌هاي ديگري نيز از طرف جنوب غربي و شرقي به سوي كوير مي‌روند كه نسبت به دو رودخانة پيش گفته آب كمتري دارند. مساحت كوير دامغان حدود 2391 كم‍2 و بين 1050 و 1094 متر از سطح دريا ارتفاع دارد.9 از ديگر پديده‌هاي طبيعي و مهم استان، درياچة قم، (= مسيله، نمك) است كه در جنوب غربي استان واقع شده است. سطح اين درياچه كه به هنگام كم آبي به صورت نمكزاري وسيع خودنمايي مي‌كند، به شكل مثلثي تقريباً متساوي الاضلاع، به طول هر ضلع 60 كم‍ ديده شده و از طرف هر ضلع خود با يكي از استان‌هاي سمنان، اصفهان و قم همسايه است.10

سرزميني كه امروز از آن با نام استان سمنان ياد مي‌شود، به دلايل جغرافيايي چند مانند واقع شدن در دامنه‌هاي جبهه جنوبي البرز، دارا بودن شرايط نسبتاً مساعد براي كشاورزي و دامداري و نيز داشتن موقعيت مهم ارتباطي بين شرق و غرب ايران، همواره مسكون و آباد بوده است. در حدودالعالم از اين ناحيه با نام «كومش» چنين ياد شده است: «ناحيتيست ميان ري و خراسان بر راه حجاج و اندر ميان كوههاست و اين ناحيت آبادان و با نعمتست و مردماني جنگي و از وي جامۀ كنيس خيزد و ميوه‌هايي كي اندر همه جهان چنان نباشد و از آن به گرگان و طبرستان برند».11 همچنين از شهرهاي استان از جمله دامغان، بسطام و سمنان به عنوان شهرهايي خرم، آبادان و داراي نعمت بسيار ياد شده است.12

در گذشته استان سمنان كنوني با نام‌هاي قومس، كومس يا كومش به عنوان يكي از ايالت‌هاي ايران (شامل نواحي سمنان، دامغان، شاهرود، بسطام، ولايت جندق و بيابانك) شناخته مي‌شد.

در اولين قانون تقسيمات كشوري، محدودة استان سمنان كنوني در تابعيت دارالخلافه تهران بود؛ تا اين كه در قانون تقسيمات كشوري 1316ش، سمنان و دامغان به همراه دوازده شهرستان و ايالت ديگر مجموعاً «استان شمال‌» را تشكيل دادند. اندكي بعد محدودة فعلي استان با برخي تغييرات، در محدودة «استان دوم» كه شامل شش شهرستان بود، قرار گرفت و در 1340، فرمانداري كل سمنان و در 1355 استان سمنان به مركزيت سمنان تأسيس گرديد.13 در سال‌هاي اخير با تأسيس شهرك‌هاي صنعتي و مراكز توليدي و نيز توسعة امكانات رفاهي و آموزشي، و احداث راه‌هاي ارتباطي استان سمنان چهرۀ جديدي به خود گرفته و جمعيت بسياري به سوي آن جذب شده است؛ به گونه‌اي كه جمعيت يكي از شهرهاي آن يعني شاهرود در سال‌هاي اخير از جمعيت مركز استان نيز فزوني يافته و به صورت يكي از شهرهاي صنعتي و دانشگاهي استان درآمده است.

استان سمنان به لحاظ برخورداري از مناطق خوش آب و هواي پايكوهي و نيز جاذبه‌هاي مناطق كويري و همچنين آثار با ارزش تاريخي بويژه در شهرهاي دامغان و سمنان از استان‌هاي مستعد براي توسعه گردشگري است.14

 

مآخذ:

  1. سازمان نقشه‌برداري كشور. اطلس نقشه و اطلاعات مكاني (استان سمنان). تهران: سازمان نقشه‌برداري كشور (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1384، ص1.
  2. سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. اطلس راهنماي استان‌هاي ايران. تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1384، ص33.
  3. دفتر تقسيمات كشوري. نقشه و جدول تقسيمات كشوري. تهران: وزارت كشور، 1384.
  4. گيتاشناسي (واحد پژوهش و تأليف). اطلس گيتاشناسي استان‌هاي ايران. تهران: گيتاشناسي، 1383، ص127 (نقشه جغرافياي طبيعي سمنان).
  5. سازمان پژوهش و برنامه‌ريزي آموزشي. جغرافياي استان سمنان. تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌هاي درسي ايران، 1383، ص 3 و 4.
  6. همان. ص 6 و 7.
  7. سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. فرهنگ جغرافيايي رودهاي كشور. (حوضه آبريز ايران مركزي). تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1383، ص 255 (نقشه شماره 1) و 270 (نقشه شماره 16).
  8. كلينسلي، دانيل. كويرهاي ايران. ترجمۀ دكتر عباس پاشائي، تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح، 1381، ص79.
  9. همان. ص 72.
  10. همان. ص 59.
  11. حدودالعالم من المشرق الي المغرب. به كوشش دكتر منوچهر ستوده، تهران: كتابخانه طهوري, 1362، ص 146.
  12. همان. ص 146 و 147.
  13. جغرافياي استان سمنان. همان. ص 8 و 9؛ اميراحمديان، بهرام. تقسيمات كشوري. چ1. تهران: دفتر پژوهش‌هاي فرهنگي، 1383، ص 85، 88، 98 و 100.
  14. جغرافياي استان سمنان. همان. ص 63-54.
غلامحسین تکمیل‌همایون