Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

سنندجي/sænændæĵi/ يا اردلاني/ærdælani/،1 از گويش‌هاي كردي مركزي است2 كه خود از زبان‌هاي ايراني شمال غربي به شمار مي‌رود. گروه مركزي گويش‌هايي را در بر مي‌گيرد كه در اربيل، سليمانيه و كركوك عراق و نواحي مرزي كردستان ايران، مهاباد و سنندج (سنه) رواج دارند و مجموعاً سوراني ناميده مي‌شوند.3 مهم‌ترين قبيلة كرد سنندج، قبيلة جاف است و از قبايل ديگر مندمي "mandomi" و گلباغي "galbâqi" را مي‌توان نام برد.4 سنندج مركز استان كردستان است و به قول مينورسكي اغلب سكنة آن كرد هستند و علاوه بر گروه عمدة كردي زبان، نواحي غربي سنندج تا حدود مرزهاي عراق گويشوران لهجة هورامي يا اورامي كه از لهجه‌هاي زبان گوراني است را در بر دارد.5 طبق سرشماري 1375 جمعيت سنندج 277808 گزارش شده است.6 نظام واجي زبان كردي از يك گويش به گويش ديگر تفاوت چنداني نمي‌كند.7 در سنندجي واج‌هاي /?/ (انسدادي حلقي بي‌واك، /لا/ سايشي نرمكامي واكدار، /h/ سايشي حلقي بي‌واك، /t/ كناري، لثوي نرمكامي شدة واك‌دار و /r/ چند زنشي واك‌دار نيز مشاهده مي‌شوند. (مانند: pâbâ «عبا» و pâbâ «برادر»؛ γâr «غار» و qâr «شهر»؛ hâl «حال» و hâl «هال، راهرو»؛ kot «جوش» و kol «كند»؛ kar «كر» و kar «خر»).8 واج /ŋ/ نرمكامي و غنه‌اي نيز ديده مي‌شود ولي در آغاز تكواژ قرار نمي‌گيرد.9 واج /w/ نيز در تقابل با /v/ است. (مانند: bâŋ  «بانگ» و bân «بام»؛ و giwa «گيوه» و giva «صداي ويژ»).10 به نظر مي‌رسد ساخت هجا در اين گويش (c) (c) (c)v (c)c  باشد: xweyšk «?». در خوشه‌هاي دو همخواني‌ آغازي، همخوان دوم هميشه نيم واكة /w/ است،11 البته در اين مورد كه آيا در اين كلمات با خوشه‌هاي همخواني آغازي مواجه هستيم يا همخوان‌هاي لبي‌شده اتفاق نظر وجود ندارد.12 نشانة نكره درگويش‌هاي جنوبي و مركز –ek و نشانة معرفه پسوند –akā است.13 ويژگي ارگاتيو (در زمان گذشتة افعال متعدي، فعل متعدي با مفعول مطابقت مي‌كند و فاعل به صورت وند به مفعول متصل مي‌شود)14 در كردي سنندج نيز حفظ شده است.15 سنندجي به زبان ادبي تبديل شده است و براي نگارش ‌آن در ايران از خط فارسي كه مبتني بر الفباي عربي است، استفاده مي‌شود.16

 

مآخذ:

  1. ابراهيم‌پور، محمدتقي. واژه‌نامة كردي ـ فارسي. تهران: ققنوس، 1373، ص15.
  2. بلو، جويس. «كردي». راهنماي زبان‌هاي ايراني. ترجمه زير نظر حسن رضايي باغ‌بيدي، تهران: ققنوس، 1382، ص543.
  3. Mackenzie, D. N. "kurds, kurdestān", Encyclopeadia of Islam. LEIDEN. EJ. BRILL. 1986, vol 5, p. 479.
  4. مصاحب، غلامحسين. دايرةالمعارف فارسي. تهران: اميركبير، كتاب‌هاي جيبي، 1380، جلد اول، ص1356.
  5. Minorsky, v. [C. E. Bosworth]. "Sanandadj or Sinandadj". Encyclopeadia of Islam. LEIDEN BRILL. 1997, vol 9, p. 6.
  6. ايران در آينة آمار 1380. تهران: مركز آمار ايران، ص23 به نقل از مركز آمار ايران سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1375، نتايج تفصيلي كل كشور، تهران: مركز آمار ايران، 1376.
  7. بلو، جويس. راهنماي زبان‌هاي ايراني. ص544.
  8. كريمي‌دوستان، غلامحسين. «دستگاه واجي گويش كردي، سنندج»، مجلة زبان‌شناسي. سال دهم، شمارة اول، بهار و تابستان 1372، ص62- 55.
  9. بلو، جويس. راهنماي زبان‌هاي ايراني. ص545.
  10. كريمي‌دوستان، غلامحسين. مجلة زبان‌شناسي. ص62- 55.
  11. همان، ص62.
  12. صادقي، علي‌اشرف. «نقد و معرفي كتاب» بررسي گويش بويراحمد و كهگيلويه»، مجلة زبان‌شناسي. سال چهاردهم، شمارة اول و دوم، 1378، ص144- 142.
  13. Mackenzie, D. N. Encyclopeadia of  Islam. P. 480.
  14. Campbell, G. L. "Kurdish". Compendium of world's Languages, London: 1991. Vol 2, p. 928.
  15. كلباسي، ايران. «مقايسة كردي مهاباد، سنندج و كرمانشاه»، مجلة علمي ـ پژوهشي علوم انساني دانشگاه الزهرا تهران. 1374، س5، شمـ13و 14، ص59- 80.
  16. بلو، جويس. راهنماي زبان‌هاي ايراني. ص543.
    آتوسا رستم‌بیک تفرشی