Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

سيستان و بلوچستان، نام استاني در جنوب شرقي ايران، به مركزيت شهر زاهدان*.

اين استان از شرق و شمال شرق با كشورهاي پاكستان و افغانستان، از شمال با استان خراسان جنوبي، از غرب با استان‌هاي كرمان و هرمزگان و از جنوب با درياي عمان همسايه است.1

استان سيستان و بلوچستان با مختصات جغرافيايي 04َ˚25 تا 29َ˚31 عرض شمالي و 55َ˚58 تا 20َ˚63 طول شرقي و وسعت 178431كم‍2، 9/10 درصد از مساحت ايران را تشكيل مي‌دهد.2

اين استان طبق آخرين تغييرات در تقسيمات كشوري، داراي 10 شهرستان، 37 بخش، 98 دهستان و 32 شهر است. شهرستان‌هاي استان عبارتند از: ايرانشهر، چابهار، خاش، زابل، زاهدان، سراوان، سرباز، نيك شهر، كنارك و زهك. تمامي شهرستان‌هاي استان به جز نيك‌شهر و ايرانشهر، با كشورهای پاكستان و افغانستان داراي مرز مشترك هستند. شهرستان زاهدان با هر دو كشور هم مرز است.3

در نقشه جغرافيايي طبيعي استان، حداقل چهار ويژگي قابل تشخيص است:4

  1. مناطق كوهستاني استان كه بخش وسيعي از شمال تا جنوب استان را فرا گرفته و كوه‌هاي نسبتاً مرتفعي نظير تَفْتان به ارتفاع 3941م، بُزْمان به ارتفاع 3503م، كوه سفيد به ارتفاع 2995م، كوه مارپيچ به ارتفاع 2863م، در آن قرار دارند. كوه‌هاي موجود در گسترة كوهستاني استان را درهّ‌ها و دشت‌هاي كوچك و بزرگ از هم جدا كرده‌اند.
  2. بياباني بودن بخش وسيعي از استان كه گسترة جغرافيايي آن بيشتر در غرب استان مشاهده مي‌شود. بخشي از كوير لوت نيز در شمال غرب استان واقع شده است.
  3. همجواري با درياي عمان و برخورداري از ساحلي مناسب و نسبتاً طولاني و بهره‌مندي از امكانات طبيعي، اقتصادي و ارتباطي درياي آزاد.
  4. وجود جلگه‌هاي حاصلخيز از جمله جلگة سيستان در شمال شرق استان (در محدودة شهرستان زابل) كه رود هيرمند آن را آبياري مي‌كند و نيز جلگه باهوكَلات در جنوب شرق استان در محدوده شهرستان چابهار كه رود باهوكلات در آن روان است.

    در كنار ويژگي‌هاي فوق، عارضة طبيعي ديگري به نام درياچة هامون يا درياچة سيستان در دشت سيستان به چشم مي‌خورد كه وسعت آن بين 458 تا 1400 كم‍2 متغيير است. اين درياچه در فصول كم آبي به صورت سه مرداب تقريباً جدا از هم به نام‌هاي هامون صابري، هامون پوزك و هامون هيرمند، در مي‌آيد.5

    اين مرداب‌ها از آب هاروت‌رود، فراه‌رود، هيرمند و خالش‌رود آب مي‌گيرند.6 پرورش ماهي، شكار پرنده، تأمين علوفه دام‌ها از نيزارهاي اطراف درياچه و موارد ديگر از جمله امكانات قابل استفاده براي ساكنان اين قسمت از استان است. جازموريان، درياچه ديگر استان است كه در غرب بلوچستان و در همسايگي استان كرمان واقع شده كه رود بمپور از ارتفاعات بلوچستان و هليل رود از ارتفاعات استان كرمان به سوي آن جاري است. اين درياچه فصلي است و به هنگام كم آبي خشك مي‌شود.7

    آب و هواي استان سيستان و بلوچستان با توجه به نزديكي به مدار رأس السرطان؛ خشك و گرم است؛ اما در مناطق مرتفع از جمله در خاش و زاهدان كه داراي ارتفاع 1400 و 1370م از سطح دريا هستند، هوا نسبتاً سرد و ميزان جذب رطوبت بيشتر است.8 اختلاف دماي 50 درجه در طول سال و در نقاط مختلف استان، تبخير زياد، بارش كم و كمبود منابع آب در مجموع استان سيستان و بلوچستان را به يكي از مناطق كم آب ايران تبديل كرده است.

    با اين حال با احداث سدهاي مخزني و انحرافي مختلف مانند سد پيشين بر روي رودخانه باهوكلات، سد سيستان بر روي رود سيستان و نيز با احداث كانال‌های متعدد و نسبتاً طولاني انتقال آب مانند خط آب رساني به شهر چابهار به طول 101 كم‍2، خط آب‌رساني به شهر زاهدان به طول 192 كم‍2، سعي شده است كه با محدوديت منابع آب در استان مقابله شود.9 استان سيستان و بلوچستان در سه حوزة اصلي آبريز شرق، مركزي و خليج فارس و درياي عمان و نيز قسمت عمده‌اي از پهنه آن به لحاظ امكان وقوع زلزله در مناطق خطر متوسط، بالا و خيلي بالا قرار دارد. شهر زابل در منطقة خطر پايين و شهر زاهدان در منطقة خطر بالا واقع شده‌اند.10

    در منابع جغرافيايي قديم به كرات از سيستان نام برده شده است. حدودالعالم دربارة آن مي‌نويسد: «ناحيتيست قصبه او را زرنگ خوانند، شهري با حصار است، و پيرامن او خندق است كي آبش هم از وي برآيد، و اندر وي رودهاست، و اندر خانهاء وي آب روانست ...».11 و در نزهت القلوب در شرح سيستان آمده است: «ولايتي است طويل و عريض ... جهان پهلوان گرشاسف ساخت و زرنگ نام كرد و عرب زرنج خواندند ... بعد از آن بهمن تجديد عمارتش كرد و سگان خواند، عوام سگستان گفتند و عرب معرب كردند سجستان خواندند، به مرور سيستان شد. هوايش به گرمي مايلست و آبش از سياه رود، شق هرمند است. و درو باغستان بسيار و ميوه‌هاي خوب و فراوان باشد»12 و درباره ناحيه‌اي كه اكنون شهرستان زابل نام دارد نيز زير عنوان ولايات زاول چنين آورده است: «ولايتي عريض است و طويل و مملكتي بوده است» و شهر آن زاول كه «شهري بزرگست و گرمسير و درو ميوه بسيار و شكارگاه‌هاي خوب و علفزارهاي بسيار دارد». از قسمت جنوبي استان، در منابع تاريخي و جغرافيايي، با نام مكران ياد شده است. مؤلف آثارالبلاد و اخبارالعباد مي‌نويسد كه «]مكران[ ناحيه‌ايست ميان زمين سند و بلاد تيز، شهرها و قريه‌ها به آن بسيار است...».13

    آثار به دست آمده از سيستان (بخش شمالي استان) سابقه تمدن و شهرنشيني اين منطقه را به هزاره سوم پيش از ميلاد مي‌رساند و در بخش جنوبي (بلوچستان) نيز، قدمت تمدن به حدود سه هزار سال پيش از ميلاد مي‌رسد. اين قسمت از استان كه در گذشته با نام مِكا، مكيا، مكران و ... شناخته مي‌شد، پس از اسكان قوم بلوچ در آن، بلوچستان نام گرفت.14

    در دورة قاجار سيستان همراه با خراسان، ايالت خراسان و سيستان ناميده مي‌شد و بلوچستان نيز همراه با كرمان، ايالت واحدي را تشكيل مي‌داد.15

    در 1316ش، براساس قانون تقسيمات كشوري، نواحي سيستان و بلوچستان كنوني استان مكران يا «استان ششم» خوانده شد و در تقسيمات بعدي، در محدودة استان هشتم قرار گرفت. در 1326ش فرمانداري كل بلوچستان متشكل از سه شهرستان ايرانشهر چاه بهار، سراوان و زاهدان تأسيس گرديد.16 اين فرمانداري كل در 1336 به استان سيستان و بلوچستان و به مركزيت زاهدان تبديل شد.17 جمعيت استان سيستان و بلوچستان (براساس محدودة استان‌ها در 1378) تعداد 428362 تن بود كه در 1375 به 1722579 تن رسيده، يعني به چهار برابر افزايش يافته است. احداث راه و تأسيس مراكز مختلف خدماتي، آموزشي و ساير امكانات زندگي روستايي و شهري در جذب جمعيت و جلوگيري از مهاجرت، در افزايش جمعيت استان مؤثر بوده است. استان سيستان و بلوچستان به دليل گستردگي جغرافيايي، داشتن آب و هواي متنوع، برخورداري از جاذبه‌هاي طبيعي، فرهنگي و تاريخي، داراي زمينه‌هاي مساعدي براي توسعه گردشگري است.18 با اتمام طرح اتصال راه آهن كرمان ـ زاهدان، اين استان افزون بر راه آبي و هوايي، از طريق راه آهن با كشور پاكستان و نيز با ساير كشورهاي همسايه شمالي و غربي ايران متصل خواهد شد.19

     مآخذ:
  1. سازمان نقشه برداري كشور. اطلس نقشه و اطلاعات مكاني (استان سيستان و بلوچستان). چ1، تهران: سازمان نقشه‌برداري كشور (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1384، ص1.
  2. سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. اطلس راهنماي استان‌هاي ايران. چ2. تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1384، ص35.
  3. دفتر تقسيمات كشوري. جدول و نقشه تقسيمات كشوري. تهران: وزارت كشور، 1384.
  4. گيتاشناسي (واحد پژوهش و تأليف). اطلس گيتاشناسي استان‌هاي ايران. چ1. تهران: گيتاشناسي، 1383، ص 132 و 133 (نقشه طبيعي استان سيستان و بلوچستان).
  5. سازمان پژوهش و برنامه‌ريزي آموزشي. جغرافياي استان سيستان و بلوچستان. چ5، تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌هاي درسي ايران، 1383، ص 27 و 28.
  6. مصاحب، غلامحسين. دايرةالمعارف فارسي. تهران: اميركبير، 1381، ج 1، ص 1406.
  7. سازمان پژوهش و برنامه‌ريزي، جغرافياي استان سيستان و بلوچستان. همان. ص 6 و 7.
  8. همان. ص 22، 25، 32 و 34.
  9. سازمان نقشه‌برداري كشور. اطلس زمين‌شناسي (اطلس ملي ايران). نگارش دوم، تهران: سازمان نقشه‌برداري كشور (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1382، ص11 و 45.
  10. حدودالعالم من المشرق الي المغرب. به كوشش دكتر منوچهر ستوده، تهران: كتابخانه طهوري, 1362، ص 102.
  11. مستوفي قزويني، حمدالله. نزهۀالقلوب. به كوشش دكتر محمد دبيرسياقي، چ1، قزوين: حديث امروز، 1381، ص205 و 209.
  12. محمد مراد بن عبدالرحمان. ترجمه آثار البلاد و اخبار العباد. به تصحيح دكتر سيدمحمّد شاهمرادي، ج1، تهران: مؤسسه چاپ و انتشارات دانشگاه تهران، 1371، ص359.
  13. جغرافياي استان سيستان و بلوچستان. همان. ص 12.
  14. اميراحمديان، بهرام. تقسيمات كشوري. چ1. تهران: دفتر پژوهش‌هاي فرهنگي، 1383، ص 81.
  15. جغرافياي استان سيستان و بلوچستان. همان. ص 86، 90، 91.
  16. دفتر تقسيمات كشوري (وزارت كشور). تقسيمات كشوري. تهران: وزارت كشور، (بروشور، جدول و نقشه تقسيمات كشوري).
  17. جغرافياي استان سيستان و بلوچستان. ص 86 – 80.
  18. سازمان حمل و نقل و پايانه‌هاي كشور (وزارت راه و ترابري). اطلس جاده‌هاي ايران. ويرايش دوم. تهران: همشهري، 1380، ص 29-27.
غلامحسین تکمیل‌همایون