Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

سینه‌زنی، عمل سینه‌زدن به نشانة عزاداری در دسته‌های عزا یا در مسجد و تکیه. معمولاً دسته‌های سینه‌زن با نوحه‌خوانی و خواندن اشعار دینی در کوچه و برزن راه افتاده و در سوگ امام حسین و واقعه کرب و بلا سوگواری می‌کنند. این مراسم گاهی با لخت کردن سینه انجام می‌شد. اصل این سنت، به ویژه در میان عرب‌ها رواج داشته است،1 بعدها به صورت کنونی درآمد که همراه با نوحه‌های مخصوص به طور هماهنگ با دست بر سینه می‌زنند. در اوایل دوران مسیحیت سوگواران گرد الهه «ما» (MA) جمع آمده با انجام حرکات بدن، زخم‌کردن، زدن طبل و شیپور از خود بی‌خود شده آن گاه به پیشگویی می‌پرداختند،2 در شبیه‌گردانی سوگ سیاوش به سینه‌زدن و مویه کردن اشاره شده است3 و سینه‌زنی ایرانیان شیعه به همراه تعزیه و سوگواری به سنت ایرانیان قدیم نیز چشم داشته است. سینه‌زنی در اهل سنت به جز قتل عثمان رایج نبوده است،4 دسته‌های عزاداری اسلامی از دورة عضدالدوله دیلمی‌ (نیمة دوم قرن چهارم هـ/ هشتم م) آغاز و در زمان صفویه و قاجاریه توسعه یافت.5 نخستین سینه‌زنی که به فرمان معزالدوله معمول شد در 352 ه.ق/ 963م بود،6 در عصر قاجار با تجمل بیشتری رواج یافت،7 ابتدا در اندرونی توسط زنان ناصرالدین شاه و خاص او بود.8 دسته‌های سینه‌زن در تهران معمولاً با طبق‌های چراغ زنبوری علم،* حجله،* و مشعل و خواندن نوحه* به راه افتاده و با آهنگ موزون سینه می‌زدند.9 در آذربایجان مراسم سینه‌زنی به صورت دسته جمعی مرسوم است،10 گاه سینه‌زنی با تیغ زدن، قمه‌زدن و زخم بدن همراه بوده است.11 امروز سینه‌زنی همراه با آهنگ‌های پاپ و کالاهای فرهنگی دیگر خود را به مخاطب می‌شناساند و شکل سنتی شعائر دینی در هیأت‌های سینه‌زنی فقط به مداحی و سینه‌زنی اکتفا می‌شود.11

 

مآخذ:

  1. محدثی، جواد. فرهنگ عاشورا. قم: نشر معرفت، 1383 (سینه‌زنی)، ص 257 و 256.
  2. بهار، مهرداد. از ارسطو تا تاریخ. تهران: چشمه، 1376، ص593 و 592.
  3. بلوکباشی، علی. «تعزیه‌خوانی (حدیث قدسی مصائب در نمایش آیینی)». تهران: امیرکبیر، 1383، چ1، ص 147 و 146  و همان «تحلیل‌گردانی» دفتر پژوهش‌های فرهنگی، تهران: 1380، ص 14.
  4. محجوب، محمد جعفر. ادبیات عامیانة ایران. به کوشش حسن ذوالفقاری، تهران: چشمه، 2/1240- 1242.
  5. فقیهی، علی اصغر. تاریخ آل‌بویه. سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت)، تهران: 1378، چ1، ص31- 30. «سوگواری در عاشورا» و پیتر جی، چلکووسکی. تعزیه و آیین‌های سوگواری در ایران برگردان. حاتمی، داود، تهران: 1384، ص1360 و مجله فرهنگ و اندیشه «گزارش‌های رفتارهای عاشورایی و حرکت‌های اصلاحی آن در جبل عامل. نوشتة سابرنیا میروان و میثم امین، برگردان محمد علی سلطانی، سال چهارم شمارة 16 زمستان 84، ص155، 151.
  6. فقیهی، علی اصغر. همان‌جا و پیتر جی، چلکوفسکی، همان‌جا.
  7.  محدثی، جواد. همان‌جا.
  8. مستوفی، عبدالله. «شرح زندگی من». تهران: 1377، زوار، ج3، ص459 و محدثی، جواد. همان‌جا.
  9. شهری، جعفر. تاریخ اجتماعی تهران در قرن سیزدهم. جلد پنجم  چاپ دوم 1369، موسسه خدمات فرهنگی رسا، ص729، و معیرالملک، دوستعلی‌خان. «یادداشت‌هایی از زندگی خصوصی ناصرالدین شاه». تهران: تاریخ ایران، چ2، 1362، ص67.
  10. مستوفی، عبدالله. همان‌جا. ص 460.
  11. شهری، جعفری. طهران قدیم. ج2، تهران: معین، 1371، ص440- 383.
  12. نشریه «فصل نو». (هیئت های مذهبی عامه‌پسند: ظهور سبک جدید زندگی شهری)، محقق و سخنران: محسن حسام مظاهری. ـ مریم صنیعی، سه‌شنبه 26/2/85، انجمن جامعه‌شناسان دانشگاه تهران.

    نک: علم* و حجله*، دسته‌گردانی،* تابوت* دانشنامه ایران.

    ـ کاشفی سبزواری، ملاحسین. روضة‌الشهداء. نوید اسلام، چ1، 1379، ص326.

    - مجله «کتاب ماه و هنر». تعزیه در ایران گفتگو با لاله تقیان، شمارة 25، مهر و آبان 79.

    - ویکی پدیا (سینه‌زنی) همایونی، صادق «شبیه‌خوانی و عزاداری زنانه».

سیامک امینی