Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

شافعي، محمد بن ادريس (150ـ204 ق. / 767ـ819 م.)، يكي از چهار پيشواي مذاهب رسمي فقه اهل سنت؛ از جهت نسب پدري از خاندان پيامبر و از طرف مادر از فرزندزادگان امام علي بود. وي از جهت علمي مع‌الواسطه از شاگردان امام جعفر صادق بود و لذا با اهل بيت نبوت، علايق و سوابق خانوادگي و فرهنگي مشترك داشت.1 او در دوستي اهل بيت چنان بود كه «به رفضش نسبت كردند و محبوس كردند.2 شافعي از شاگردان امام مالك بود و پس از مرگ او در 179 ق / 795 م، از مدينه به يمن رفت و در آن‌جا ضمن تدريس و افتاء، به نفع زيديه و علويان، بر ضدّ خلفاي عباسي فعاليت سياسي داشت،3 لذا او را در يمن به سال 184 ق / 800 م دستگير كردند و با غل و زنجير نزد هارون‌الرشيد به بغداد فرستادند.4  گزارش محاكمة شافعي در بغداد به‌دست هارون چندان مستند نيست.5 از نظر مذهب فقهي، شافعي تا سال دستگيري‌اش در يمن، از اتباع امام مالك به‌شمار مي‌رفت، اما پس از ورود به بغداد، از اصحاب ابوحنيفه فقه حنفي آموخت، لذا طي سفر مصر طريقة اهل حجاز (مذهب حديث مالك) را با طريقة اهل عراق (مذهب رأي ابوحنيفه) ممزوج كرد و در مسايل زيادي با مالك اختلاف نمود و بدين‌گونه نخست مذهب خود را كه به مذهب قديم شافعي معروف است، ارائه داد. وي پس از سفر دومش به مصر به سال 198ق / 813ـ814م، طي مدت چهار سال استنباط جديدي در فقه به‌عمل آورد و مذهب قديم خود را جرح و تعديل و تصحيح كرد و همين مذهب دوم است كه به‌نام مذهب شافعي در جهان منتشر شده است.6

مذهب شافعي مخصوصاً پس از تأسيس نظاميه‌ها كه در مقام ترويج تك‌ مذهبي بر تدريس فقه شافعي و تربيت فقها و قضات شافعي تكيه داشت، مذهب اكثريت ايرانيان در عهد سلجوقيان شد. چنان‌كه به گزارش حمدالله مستوفي (وفات 750 ق. / 1349 م.) در نزهة‌ القلوب،تا عصر او نيز هم‌چنان اكثر شهرهاي مهم ايران، از جمله اصفهان، شيراز، كازرون، يزد، بيهق (سبزوار)، فريومد، جوين، بحرآباد، قهستان، شاهرود، قزوين، طارمين، ساوه، دليجان، زنجان، ابهر، اردبيل، تبريز، خلخال، دهخوارگان (آذرشهر)، مشكين‌شهر، نخجوان، خوي، سلماس، اروميه، اشنويه و... همه بر مذهب شافعي بوده‌اند.7

 

مآخذ:

    1. امين، سيدحسن. «شافعي»، دايرة‌المعارف تشيّع. ج 9، ص 496ـ 498.
    2. عطار نيشابوري. تذكرة‌ الاولياء. ص 249ـ255.
    3. ياقوت حموي. معجم الادباء. ج 17، ص 287.
    4. ابن اثير. البدايه و النهايه. ج 10، ص 236.
    5. اطميناني، عباس. مقدمه بر ترجمة ديوان امام شافعي. انتشارات مسعود (احمدي)، سنندج: 1369.
    6. محمد ابوزهره. الشافعي. ص 13.
    7. امين، سيدحسن. تاريخ حقوق ايران. ص 220ـ221.
      سیدحسن امین